Category Archives: ગીત

શોધું – સુન્દરમ્

શોધું સાંજસવાર
આ પારે ઓ પાર
મારા સૂરોનો અસવાર જી,
મારા સૂર તણો સરદાર જી.

રંગમહલમાં દીપ જલાવ્યા મેં બાંધ્યા હીંડોળાખાટ જી,
સજ્જ મારા સહુ તાર સતારના, વાદકની રહી વાટ જી.
મારા સૂરોનો સરદાર જી.

કુંજનિકુંજે ફૂલ ખીલ્યાં, ખીલ્યાં જલકમલ કાસાર જી,
આજ વસંત કેરી વાત જાગી, મારું ઉર માગે ઉદગાર જી.
મારા સૂરોનો સરદાર જી.

મનપવનની પાવડી પહેરું, આંખમાં આંજું જ્યોત જી,
નીલ ગગનની ગોદ ગોતે મારો પ્રાણનો સરદાર જી.
મારા સૂરોનો સરદાર જી.

આભ ઓળંગું ને ભોમ ભેદું, માંડું ગુરુ ચરણમાં ચિત્ત જી,
કંઠ મારે એણે કંઠ ભર્યો નિજ, પ્રીતમાં પૂરી પ્રીત જી.
મારા સૂરોનો સરદાર જી.

– સુન્દરમ્

અમે ગુજરાતી – રઇશ મનીઆર

આજે – પ્રજાસત્તાક દિવસે – સુરતમાં આ ગીત પર ૩૦૦૦ ગુજરાતીઓ પરેડ કરશે..!! તો મને થયું – આજે જ આ ગીત વિશ્વગુર્જરી સુધી કેમ ન પહોંચે? માણો આ મઝાનું ગીત… સાથે સૌને પ્રજાસત્તાક દિવસની શુભેચ્છાઓ..!!

સ્વરાંકન : મેહુલ સુરતી
સ્વર : ગાર્ગી વોરા, અમન લેખડિયા
સ્વર-વૃંદ : સત્યેન જગીવાલા , આશિષ , રૂપાંગ ખાનસાહેબ , નુતન સુરતી , ખુશ્બુ , બિરવા, જિગીષા

સ્વર્ણિમ આ ગુજરાત, વિશ્વવિખ્યાત, અમે ગુજરાતી
દિલમાં છે દિનરાત, સદા ગુજરાત, અમે ગુજરાતી

સરવર આ સરદાર, કલ્પસર સાથ, લીલોછમ બાગ બન્યું છે.
વનબંધુ કલ્યાણ ને સાગરખેડુનું ઉત્થાન થયું છે.
નવયુગનો પૈગામ લઇ હર ગામ જુઓ ઇ ગ્રામ બન્યું છે.
ખૂંદ્યા સમદર સાત, ન કંઇ ઉત્પાત, અમે ગુજરાતી

સ્વર્ણિમ આ ગુજરાત, વિશ્વવિખ્યાત, અમે ગુજરાતી
દિલમાં છે દિનરાત, સદા ગુજરાત, અમે ગુજરાતી

નમણાં આ વટવૃક્ષનું ઘડતર, મૂળ છુપ્યાં છે અંદર
સૌ સારસ્વત, નેતા, શિક્ષક, સાહસિક, ધર્મધુરંધર
હર ગુજરાતી સોહે વનનું અંગ બનીને સુંદર
ફૂલ કળી ને પાત, નિરાળી ભાત, અમે ગુજરાતી

સ્વર્ણિમ આ ગુજરાત, વિશ્વવિખ્યાત, અમે ગુજરાતી
દિલમાં છે દિનરાત, સદા ગુજરાત, અમે ગુજરાતી

મને ચોમાસું થાવાનાં કોડ – નંદિતા ઠાકોર

મને ચોમાસું થાવાનાં કોડ
હજુ મને ચોમાસું થાવાનાણ કોડ
નસનસમાં ઇન્દ્રધનુ કેરો તરંગ
અને અંગમાં ગુલાબી મરોડ

અમથું અમથું તે કાંઇ વરસી શકાય નહીં
મારા પર મારી છે બેડી
ચોમાસું થઇએ તો અઢળક કંઇ વહીએ
ને ભીંજવીએ લીલીછમ મેડી

રેશમિયા વાદળની ઓઢું હું ઓઢણી
ને આખા તે આભલાંની સોડ

મારી તે જાતનો આ કેવો અવતાર
એમાં હું જ સદા વહેતી ઝિલાતી
રેતીની કાયા પર વરસી વરસીને હું ય
વીત્યા સપના શી વિલાતી

નભની સાથે તે મારું સગપણ એવું
કે એને કેમ કહું હવે મને છોડ

– નંદિતા ઠાકોર

મુખ પર મલકાયું ગોકુળિયું ગામ – ભાસ્કર વોરા

પ્રસ્તાવના : તુષાર શુક્લ
સંગીત : આશિત દેસાઈ
સ્વર : આરતી મુન્શી અને વૃંદ

મુખ પર મલકાયું ગોકુળિયું ગામ ને મનમાં મથુરાના મ્હેલ,
ઓ મારા છેલ, આમ બેઉ બાજુ તે પ્રીત નાં જગાડીએ !

જમુનાનાં જળ હવે મૃગજળ-શાં લાગે ને નંદનવન રેતીનું રણ,
પૂનમને ઘેરી અમાસ હવે ડંખતી આ એક એક જીવનના કણ.

આ બાજુ કણકણમાં લીલા દેખાડો ને એ બાજુ મથુરાની સ્હેલ,
ઓ મારા છેલ, આમ બેઉ બાજુ તે પંડ ના પુગાડીએ !

મુરલીના સૂર હવે કાંટા-શા વાગે ને કુંજગલી કાંટાળી વાડ,
લીલુડા લ્હેરિયાના લીરા જો ઊડતા, ને ઊડતા લાખેણા લાડ.

લાડ કરી આ બાજુ અમને ડોલાવો ને એ બાજુ મથુરાની ઢેલ,
ઓ મારા છેલ, આમ બેઉ બાજુ તે ઢોલ ના વગાડીએ !

-ભાસ્કર વોરા

કોકવાર આવતાં ને જાતાં મળો છો એમ..

December 14th, 2007 માં મુકેશ અને સોલી કાપડિયાના અવાજમાં મુકેલી આ સુંદર રચના ફરી એક વાર નવા સ્વર સાથે…..

સ્વર : રાજેશ મહેડુ
આલ્બમ – સુર ગુલાલ
Biodata : Click here
Email : rajmahedu@yahoo.com

.

સ્વર : મુકેશ (?)

.

સ્વર : સોલી કાપડિયા

.

કોકવાર આવતાં ને જાતાં મળો છો એમ,
મળતા રહો તો ઘણું સારું
હોઠ ના ખૂલે તો હવે આંખોથી હૈયાની
વાતો કરો તો ઘણું સારું

પૂનમનો ચાંદ જ્યાં ઉગે આકાશમાં
ઉછળે છે સાગરના નીર
મારું એ ઉર હવે ઉછળવા ચાહે એવું
બન્યું છે આજ તો અધીર

સાગરને તીર તમે આવો ને ચાંદ શા
ખીલી રહો તો ઘણું સારું
હોઠ ના ખૂલે તો હવે આંખોથી હૈયાની
વાતો કરો તો ઘણું સારું

મારી છે કુંજ કુંજ વાસંતી વાયરે
કોયલ કરે છે ટહુકારો
આવો તમે તો મન ટહુકે આનંદમાં
ખીલી ઉઠે આ બાગ મારો

શાને સતાવો, મારી ઉરની સિતારના
તારો છેડો તો ઘણું સારુ
હોઠ ના ખૂલે તો હવે આંખોથી હૈયાની
વાતો કરો તો ઘણું સારું

ધરતીના સાદ – નાથાલાલ દવે

ગઈકાલે હિમાંશુભાઈનું ગીત – શહેરો થઈ ઊગ્યા મકાન વાંચ્યું ને? તો એ જ સંદર્ભમાં હમણા ટહુકો પર થોડા વખત પહેલા જ શબ્દો સાથે મુકેલું ગીત ફરી એકવાર માણીએ – સાથે સ્વરકાર શ્રી ભાઈલાલભાઈના સ્વર – સંગીત…. (આભાર – શેઠ સી.એન.વિદ્યાવિહાર – પ્રાર્થના મંદિર)

***

સ્વર – સ્વરાંકન : ભાઈલાલભાઈ શાહ

એવા આવે છે ધરતીના સાદ રે… હાલો ભેરુ ! ગામડે.
ભીની માટીની ગંધ આવે યાદ રે… હાલો ભેરુ ! ગામડે.

બોલાવે આજ એનાં ખુલ્લાં આકાશ,
મીઠા પરોઢના અલબેલા ઉજાસ,
ઘેરા ઘમ્મર વલોણાના નાદ રે… હાલો ભેરુ !

ચારીશું ગાવલડી ડુંગરના ઢાળે,
બાંધીશું હીંચકો વડલાની ડાળે,
મોર ગહેકે જ્યાં સરવરની પાળ રે… હાલો ભેરુ !

ગાઓ રે બંધવા ! ગામડાંનાં ગીત,
યાદ કરો ભોળુડાં માનવીની પ્રીત,
જાણે જિંદગીનાં મીઠાં નવનીત રે… હાલો ભેરુ !

ખૂંદવાને સીમ ભાઈ ! ખેડવાને ખેતરો,
ભારતના ભાવિનાં કરવા વાવેતરો,
હે જી કરવા માભોમને આબાદ રે… હાલો ભેરુ !

– નાથાલાલ દવે

જુઓ શહેરો થઇ ઉગ્યા મકાન – હિમાંશુ ભટ્ટ

ગઈ Christmas અને New Year ની વચ્ચે રજા લઈને ‘New Mexico’ ના ૩-૪ શહેરોની મુલાકાત લીધી. San Francisco અને Los Angeles જેવા USA cities માં રહ્યા પછી આમ તો Alamogordo જેવી જગ્યા Middle of Nowhere જ લાગે..! પણ મઝા આવી..! ઘણી જ મઝા આવી..! There is life beyond big cities.. એ વાત આમ ભલે ખબર હોય – પણ એ વાતની ફરીથી એકવાર સાબિતી મળી હોય એવું લાગ્યુ..!

આજે જ્યારે શહેરોની વસ્તી વધતી જ જાય છે – અને ગામડા ધીમે ધીમે ખાલી થઈ રહ્યા છે – ત્યારે હિમાંશુભાઈનું આ ગીત જાણે એ ગ્રામ્યજીવનની મીઠપની ફરી એકવાર યાદ અપાવે છે.

(શહેરો થઇ ઉગ્યા મકાન….   Chicago, August 8, 2010)

*******

પાકી દિવાલો ને કાચા છે કાન
જુઓ શહેરો થઇ ઉગ્યા મકાન
બધે શહેરો થઇ ઉગ્યા મકાન
અહિં ઉંચા છે, ઉંચા છે માણસના માન
જુઓ શહેરો થઇ ઉગ્યા મકાન
બધે શહેરો થઇ ઉગ્યા મકાન

પાકાશા રસ્તાપર કાચાશા ગામ
ઉનાળે મસ્તીના એ મારા ધામ
બધા ચહેરા પર મળતાતા નામ
હવે શહેરો થઇ ઉગ્યા મકાન

ફળિયામાં અંબરને, નદીઓમાં સ્નાન
નાનીશી ઓરડીઓ, ગાતી’તી ગાન
અરે, શૈશવ, ક્યાં જાતું ર’યું આમ?
હવે શહેરો થઇ ઉગ્યા મકાન

શોધું છું ઉર્મીને શહેરોમાં આજ
જાણે, શોધે પતંગીયું ફૂલ
સૃષ્ટિના પાલવને છોડીને, લાગે છે
માનવની થાતીહો ભૂલ …

કદી ઇશ્વર ના પકડાવે કાન …
બધે શહેરો થઇ ઉગ્યા મકાન
જુઓ શહેરો થઇ ઉગ્યા મકાન
બસ શહેરો થઇ ઉગ્યા મકાન …

– હિમાંશુ ભટ્ટ

રજકણ – હરીન્દ્ર દવે

આજે ફરી એકવાર દિલિપકાકાના સંગીતનો જાદુ માણીએ..! સાથે સ્વર none other than આલાપ દેસાઈ..!! અને આલાપના તબલાના ચાહકો – આલાપના અવાજના ચાહકો – આલાપના સ્વરાંકનોના ચાહકો માટે એક સમાચાર –

આ વર્ષના ગુજરાત સમાચાર સમન્વય કાર્યક્રમમાં આ યુવા કલાકારને ‘પૂજ્ય શ્રી મોરારીબાપુ’ના હસ્તે એવોર્ડ અર્પણ કરવામાં આવશે..!!

અભિનંદન આલાપ… ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ… !!!

સ્વર – આલાપ દેસાઈ

સંગીત : દિલિપ ધોળકિયા

******

Posted on January 28, 2007

મોરપિચ્છ અને ટહુકો શરુ કર્યાના થોડા દિવસો પછી આ ગીત મોરપિચ્છ પર મુક્યું હતું, આજે કવિ શ્રી હરિન્દ્ર દવેનું આ અમર ગીત સ્વર અને સંગીત સાથે ફરીથી રજુ કરું છું.

પપ્પાએ રેકોર્ડ કરાવેલી કેસેટમાં આ ગીત હતું; એટલે ઘણી નાની હતી, ત્યારથી આ ગીત સાંભળું છું. જેમ જેમ એના શબ્દોનો અર્થ સમજાયો, તેમ તેમ વધારે ગમ્યું આ ગીત. એકદમ ઉંડાણપૂર્વક ભલે આ ગીતને હું જાતે ન સમજી શકી, પણ ઘણી વાર શબ્દોનો જાદુ એવો હોય છે કે ગમવા માટે એ સમજવા જરૂરી નથી હોતા. અને હા, લતાજીનો સ્વર અને શ્રી દિલિપભાઇનું સંગીત આ ગીત માટે ‘સોને પે સુહાગા’ જેવું લાગે છે.

સ્વર : લતા મંગેશકર
સંગીત : દિલિપ ધોળકિયા

21 sun1

.

એક રજકણ સૂરજ થવાને શમણે,
ઉગમણે જઇ ઊડે, પલકમાં ઢળી પડે આથમણે.

જળને તપ્ત નજરથી શોશી
ચહી રહે ઘન રચવા,
ઝંખે કોઇ દિન બિંબ બનીને
સાગરને મન વસવા

વમળ મહીં ચકરાઇ રહે એ કોઇ અકળ મૂંઝવણે.
એક રજકણ…

જ્યોત કને જઇ જાચી દીપ્તિ,
જ્વાળ કને જઇ લ્હાય;
ગતિ જાચી ઝંઝાનિલથી,
એ રૂપ ગગનથી ચ્હાય;

ચકિત થઇ સૌ ઝાંખે એને ટળવળતી નિજ ચરણે.
એક રજકણ…

– હરીન્દ્ર દવે

(કવિ પરિચય)

ડૉ.વિવેક ટેલર ના શબ્દોમાં આ કવિતાનો ભાવાર્થ : Continue reading →

घर आजा घिर आये बदरा साँवरिया….

કેટલાય વર્ષો સુધી આ ગીત સાંભળ્યું.. મન ભર્યુ ના ભરાય.. ગીત શરૂ થાય ને જાણે આપોઆપ એક નશો ચડતો જાય. ફરી ફરીને બસ સાંભળ્યા જ કરવું..! એનો નશો ઉતારવા માટે એવો જ નશો ચડાવતું બીજું કોઈ ગીત સાંભળવું પડે..!

અને તો યે ખ્યાલ નો’તો કે ગીતના ફિલ્માંકનમાં ‘મહેમુદ’ જોવા મળશે..! 🙂

અને હા, હિન્દી ફિલ્મોમાં ધૂમ મચાવનાર પંચમદાનું આ પહેલું ગીત..!

*********

चित्रपट / Film: Chhote Nawab
संगीतकार / Music Director: राहुलदेव बर्मन-(R D Burman)
गीतकार / Lyricist: Shailendra
गायक / Singer(s): लता मंगेशकर-(Lata Mangeshkar)

घर आजा घिर आये बदरा साँवरिया
मोरा जिया धक धक रे चमके बिजुरिया

सूना सूना घर मोहे डसने को आये रे
खिड़की पे बैठी बैठी सारी रैन जाये रे
टप टिप सुनत मैं तो भइ रे बाँवरिया

कसमाता जियरा कसक मोरी दूनी रे
प्यासी प्यासी अँखियों की कलियां है ??? रे
जाने मोहे लागी किस बैरन की नजरिया
घर आजा घिर आए

…પતંગ થઇને આખો દિવસ ઊડે સૌ ગુજરાતી! – જય વસાવડા

ગયા વર્ષે ઉત્તરાણના દિવસે ‘ગુજરાત સમાચાર’માં છપાયેલો આ જય વસાવડાનો લેખ… – તમે મારી જેમ ઓફિસમાં બેઠા હોવ, અને આજુ બાજુ આ નીચેના ફોટા જેવું વાતાવરણ હોય – તો પતંગની મધુર યાદમાં – આ લેખ આજે જ માણી લો..! અને જો એવી કોઇ મજબૂરી આડે ન આવતી હોય – તો અહિ શું કરો છો? જાઓ… પતંગ ચગાલો… ૧-૨ તલના લાડુ મારા તરફથી પણ ખાઈ લેજો..!! 🙂

( Bay Bridge, San Francisco @ 2.10 pm, January 13, 2011)

******

પતંગનો ઓચ્છવ
એ બીજું કંઈ નથી, પણ
મનુષ્યના ઉમળકાઓનો છે ઘૂઘવતો વૈભવ !

નભની ઊંડીઊંડી ઉદાસીઓને લૂછવા
નભની ભડભડતી એકલતા ભૂંસવા
જુઓ, મનુષ્યો-
ઉંમગના રંગોમાં ઝબકોળી-ઝબકોળી
પ્રીતિની પીંછી ફેરવતા ઉજ્જડ-ઉજ્જડ નભમાં.

ઉજ્જડ નભને નમણું નજરાણું
ઉર્ફે આ પતંગ !

હરેક જણના પતંગ પર
લખિયો છે આ સંદેશો કે
હે નભ ! તું નીચે આવ !
આવ નીચે ને જરાક હળવું થા…
માર નગારે ઘા,
ગમગીનીનો ગોટો વાળી
જલદી કૂદ કછોટો વાળી
ઓચ્છવના આ રંગકુંદમાં ડૂબકી મારી ગા !
આવ, આવ, તું જરાક નીચે આવ ને હળવું થા…

આભ, તને
આ પતંગ રૂપે છે નિમંત્રણ-
નીચે આવી ચાખ ઉમળકો,
ચાખ જુવાની, ચાખ લાગણી
ચાખ પ્રેમ ને ચાખ હૃદયના ભાવ
આભ, તું જરાક નીચે આવ…

– રમેશ પારેખ

રમેશ પારેખની આ કવિતા (કવિના, જગતના) કમનસીબે ગુજરાતીમાં લખાઇ છે. બાકી અંગ્રેજીમાં હોત તો ‘મોસ્ટ ક્લિક્ડ કાઈટ પૉએમ’ તરીકે સર્ચ ‘એન્જીન’ની સિસોટી વગાડતી હોત! વૉટ અ ફેન્ટાસ્ટિક ફેન્ટેસી! મોટાભાગની પતંગ કવિતાઓ માણસની કે પતંગની ઉડાનની વાત કરે છે. અને આ કવિતા વાત કરે છે, આકાશકુમારની! જી હા, આસમાન કેટલું વિશાળ છે, વિરાટ છે, ગ્રેટ એન્ડ ગ્રાન્ડ સ્કાય. ટોપ ઓફ ધ વર્લ્ડ!

પણ આ ભવ્ય, ધરખમ, અનંત આકાશ બિચારું એકલું છે. બહુ ઉંચે હોવાના શ્રાપથી ગ્રસ્ત છે. બ્લ્યુઝ ઓફ સ્કાય! બોઝિલ ગમગીનીના વાદળી રંગે રંગાયેલી દિવસના ઝળહળતા આકાશની ભેંકાર ભવ્યતા છે. અફાટ, અસીમ, અનંત એકાકીપણું. અને પતંગો? જાણે આ એકલવાયા આકાશના ગાલે આપણે વ્હાલથી મારેલી ટપલી. પતંગોત્સવમાં પતંગો નથી ચગતા, ચગે છે આપણો થનગનાટ, તરવરાટ, જીંદગીને માણવાની, હસવા-ગાવાની નાચવાકૂદવાની આપણી મોજ, મસ્તીનો મિજાજ! માણસ ટેન્શન ભૂલીને, દુઃખો ભૂલીને પતંગબાજીના નામે ઘડીબેઘડી ઠેકડા મારે છે. ચિચિયારીઓ પાડે છે. હળીમળીને ગેલ ગમ્મત કરે છે. ગંભીર પ્રિન્સિપાલ જેવું આસમાન સ્થિર છે. અને એટલે જ કવિ કહે છે, ભલે તું ઉપર રહ્યું- મહાન થયું. આવ પતંગની દોરીએ સરકતું નીચે! અને જરાક જો અમારા ઉમંગના રંગો, જુવાનીનું જોશ, ભાવનાની ભરતી. ભલે ગગન અમર હશે, અને માણસ મરતો હશે. પણ માણસ પ્રેમ કરે છે, સ્મિત કરે છે, ઝૂમે છે, ઉત્સવ મનાવે છે- અને એ બહાને મૃત્યુને પડકારે છે!

વૉટ અ થૉટ! કાઈટ્સ પર એક નેવરબિફોર અંગ્રેજી બૂક લખતાં લખતાં હમણા જ થયું કે રંગબેરંગી તસવીરોમાં ભળે એવા અંગ્રેજી પતંગકાવ્યો અપરંપાર છે. ‘મેરી પોપિન્સ’ કે પેટી ગ્રિફિનના એવરગ્રીન સોંગ્સ આજે ય ઝાંખા થયા નથી. પણ અંગ્રેજી પછી બીજી કઇ ભાષામાં પતંગ પર કવિતાઓ રચાઇ હશે? કદાચ ગુજરાતી! અને એ ય પાછી પતંગો જેવી જ કલરફૂલ વરાયટી વાળી! અંગ્રેજી જોડકણાઓને ટક્કર આપે એવા વૈચારિક ઉંડાણના રંગછાંટણાવાળી! ચાલો, સંક્રાંતિપર્વમાં ચગાવીએ ગુજરાતી કાવ્યપતંગ! જેમ કે, સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખ ભગવતીકુમાર શર્માની આ રંગબેરંગી રચના…

પવનપાતળો કાગળ લઈને નભમાં ઊડે અગાશીજી;
વાંસ-સળીનો કિત્તો લઈને લખતી ગઝલ ઉદાસીજી!

પવન સૂસવે ઘડીક સામટો, ઘડીક ખાતો ખત્તાજી;
શ્વાસ હાવરા-પુલશા થઈને સાચવતા કલકત્તાજી !
ઠાગાઠૈયા, ઠુમકા, ઝૂમખાં હુંકારે અવિનાશીજી…

કાગળ પર રેશમના દોરે કન્યા બાંધે કન્નાજી;
પવન ટપાલી થઈ પહોંચાડે કાગળ એ જ તમન્નાજી!
કંઈ ગગનમાં તરે માછલી, એકલ મીન પિયાસીજી…

વિના અમાસે સૂર્ય ઘેરતા રાહુ બની પતંગાજી;
ધોળે દા’ડે નભમાં આલે અંધકારના દંગાજી!
આ જ ધરાનું પાણીપત ને આ જ ગગનનું પ્લાસીજી!

– ભગવતીકુમાર શર્મા

એક બાજુ આસમાની સમંદરમાં તરતી, પૂંછડી લહેરાવતી પતંગરૂપી માછલીઓ અને બીજી બાજુ અરમામોને કન્ના બાંધીને રોમેન્ટિક ખ્વાબ નિકળતી કોઇ કોડીલી કામિની! જેના મનમાં સપનાઓનો સૂસવાટા મારતો પવન ફૂંકાતો રહેતો હોય છે. અને માણસ જેમ ધરતી પર લડતો-ઝગડતો, વટ મારતો, બીજાનું છીનવતો હોય છે, એમ પતંગમાં ય એના મનમાં ધરબાયેલો જંગ બહાર લઇ આવે છે! લેખના શીર્ષકમાં જે રઈશ મણિયારના મેહુલ સુરતીએ સંગીતબઘ્ધ કરેલા ‘ચેતનવંતા તહેવાર’ ઉતરાણના મસ્ત ગીતમાં ય શીખ આપી છે ઃ હળવા થઇને પવનની સાથે થોડું ઉડી લઇએ, મોટપ નીચે મૂકી ઉપર નાના થઇને જઇએ!

ડો. જગદીપ નાણાવટી પણ ઉતરાણનું ચીતરામણ આવા શબ્દોમાં કરે છે ને!

ચાલ ભેરુને સંગ
લાલ દોરીને રંગ
ચિત્ત ચોટેના આજ કોઇ કામમાં
મારા ઉરનો પતંગ ઉડે આભમાં

ચોક ફળીયા સૂમસામ
પોળ કરતી આરામ
ગામ રંગે ચડ્યું છે બઘું ધાબમાં
મારા ઉરનો પતંગ ઉડે આભમાં

લાલ પીળા ચટ્ટક
ફુલ ખિલ્યાં અઢળક્ક
જાણે ધરતી વરસી’તી આસમાનમાં
મારા ઉરનો પતંગ ઉડે આભમાં

બોર ગંડેરી પાક
ખાવ ઉંધીયાના શાક
સાંજ રડવડતી ખાલી સૌ ઠામમાં
મારા ઉરનો પતંગ ઉડે આભમાં

માર કાઈપાની બૂમ
પછી પકડ્યાની ઘૂમ
કોઇ દોડે લઇ ઝાંખરાને વાંસમાં
મારા ઉરનો પતંગ ઉડે આભમાં

ફરરર ઉડી ગઇ લાજ
છેડ બિંદાસી સાજ
વહુ તાળી દે સસરાનાં હાથમાં
મારા ઉરનો પતંગ ઉડે આભમાં

ક્યાંક હૈયાનાં તાર
ક્યાંક છુપો અણસાર
પેચ લાગે છે ક્યાંક કોઇ આંખનાં
મારા ઉરનો પતંગ ઉડે આભમાં

ચાંદ તારાને રાત
ઉગે સરખું પરભાત
તોયે કરતી ઉત્પાત
સાલી માણસની જાત
આભ વહેંચે છે અલ્લા ને રામમાં

ભારતભરમાં પતંગનું આવું પર્વ મનાવતી જાતિ તો ગુજરાતી જ છે. નવરાત્રિના દાંડિયા અને પતંગના પેચ એ ગુજરાતની એવી મોનોપોલી છે કે જેને જોઇને દુનિયા ડોલી છે! પૂજાપાઠની ઔપચારિકતા કરતા ઉલ્લાસનો ઠાઠમાઠ આ તહેવારોને ટકાવી રાખે છે. બાકી તો, રેસિંગ કારની માફક ફ્લાઈંગ કાઈટ્સની વિડિયો ગેઈમ પણ બની શકે ને! એકબીજામાં ગુંચવાતા રંગબેરંગી અવનવા આકારોના પતંગતણા – પોઈન્ટ સ્કોરિંગના રાઉન્ડ્સ! કોમ્પ્યુટરના સ્ક્રીન પર અવનવા વાતાવરણમાં પતંગ ચગાવવાની અને મેક્સીમમ કાઈટ્સ કાપવાની!

વૅલ, વૅલ. એમ તો આખી દુનિયામાં આ પતંગ ‘કાપવા’ની પ્રવૃત્તિ (કે વૃત્તિ?) પણ આપણી જ છે! જગતના કોઇ દેશમાં બીજાના પતંગને પેચ લડાવી કાપવાની ‘હિંસા’ આટલા મોટા પાયે થતી નથી. પતંગ ચગાવવાની હરિફાઇઓ દુનિયાભરમાં થાય છે, પણ આપણા ઘરઆંગણે તો ‘પતંગ કાપવા’ની સ્પર્ધા જામે છે. જે મનમાં, એ મેદાનમાં! પછી પંગુ પતંગોની પાંજરાપોળ બની જાય વીજવાયરો કે વૃક્ષો! આ કટારમાં રીડરબિરાદર અને અમેરિકામાં ભણતા તેજતર્રાર યુવા વિદ્યાર્થી સાક્ષર ઠક્કરે એક ખટમીઠી કવિતા લખી છે – કપાયેલા પતંગની કથા!

આવો લોકો તમને સંભળાવુ વાત કપાયેલા પતંગની,
જે દિવસે હું કપાયો એ દિવસના આકાશીજંગની.

ખંભાતમાં મારી બનાવટ થઇ ને લઇ જવાયો હું અમદાવાદ,
ભીનો થઇ ગયો પહેલા જ દિવસે જ્યારે પડ્યો નાગો વરસાદ.

માલિકે મને તડકે સુકવ્યો, ને સાથે ચાલુ કર્યો ફેન,
સુકાયો પછી મને વેચવા પાડી બુમો, “લઇ લેજો ભાઇ, લઇ લેજો બેન”

લઘર વઘર નામે એક ભાઇ ની મારી પર નજર દોડી,
મારા જેવા જ ભાઇઓ સાથે લઇ લીધી ૪ કોડી.

૧૩ જાન્યુઆરી રાતે મારા લગન થયાને બાંધી મને એક કન્યા,
સાંકળ ૮ નુ પાયરેટેડ વર્સન હતુ એ નામ હતું “અનન્યા”.

૧૪ જાન્યુઆરીનુ સવાર હતું ને હતી ઘણી તેજ હવા,
લઘરવઘરના એક જ ઠુમકે મંડ્યો હું તો ચગવા.

હજુ તો હવાની મજા લેતો તો ને બીજી પતંગ નજીક આવી,
લઘરવઘરનાં ઘણા પ્રયત્ન છતાં મારી દોરી રંગ ના લાવી.

આ ન્યાય મને ન ફાવ્યો, કેવું છે આ વ્યંગ.
દોરીના વાંકે હું કહેવાઉ છુ કપાયેલો પતંગ.

તમારી ગેરસમજણ દુર કરવાજ કીધી મેં આ સ્ટોરી,
પતંગ કોઇ’દી કપાતો નથી, કપાય છે ખાલી દોરી.

-સાક્ષર ઠક્કર

જેમ તલવારથી ઘાયલ ન થતો માણસ પ્યારથી લોહીઝાણ થઇ જતો હોય છે, એવી જ કંઇક આ વાત છે. ઘણા શબ્દો એવા હોય છે, જે મૂળ અર્થને દર્શાવે નહિ! જેમ કે, માથું ઓળવું! (ઓળાતા તો વાળ હોય છે!) લોટ દળવો! (દળવાનું તો અનાજ હોય છે ને!) એવું જ કંઇક આપણા ગુજરાતી શબ્દપ્રયોગ ‘કપાયેલા પતંગ’નું છે. દોરી સાથ છોડીને બેવફા બની, ‘ભૂલા દેંગે તુજ કો સનમ ધીરે ધીરે’ લલકારતી કટ થઇ જાય… અને વટ ઉડી જાય બાપડા પતંગનો! રિયલ લાઈફમાં પણ સંજોગોની દોરી કપાવાને લીધે ઉંચી ઉડાનમાંથી લૂઢકી ગયેલા પતંગો જ નિષ્ફળ, નકામા, ના-લાયક તરીકે બદનામ થતા હોય છે. પેલી દોરીનો તો કોઇ જ વાંક જ કાઢતું નથી!

ઘણી વખત ધસમસતા, આસમાની ખ્વાહિશોને ચૂમવા ઉછળતા ઉત્સાહી પતંગો ઉંચે ચડે ન ચડે, ત્યાં તો ફિરકીમાં જ માંજો ખૂટી જતો હોય છે. કે પછી ઠરીઠામ થાય ત્યાં જ કોઇ અણધાર્યા પેચ લગાવીને એ જે આશા, પ્રેમ વિશ્વાસની દોરી પર ઠુમકતો હોય છે, તે જ છેદી નાખે છે! સંબંધો પણ સમજણની પાતળી દોરીએ હવામાં ઉડતા હોય છે. જો એમાં ક્યાંક ગેરસમજ કે ગુસ્સાનો અણિયાળો કાચ અડી ગયો તો, પતંગનું પતન નક્કી! જેને કુદરતી સમયના સથવારાનો, વિધાતાની પતંગબાજી જેવી નિયતિનો પવન મળ્યો, એ પતંગ ઉડ્યા અને જેના માટે આ પવનનો પડદો પડ્યો, એ કપાઇને પડ્યા! અવિનાશ વ્યાસનું પેલું ગીત ૨૦૧૦માં પણ કેવું તાજું તાજું?

.

કટ્ટમ કટ્ટી કટોકટી…
ઉંધી ચત્તી કટોકટી…
રંગીલો સંસાર ગગનમાં,
રંગીલો સંસાર…

કોઇ લાલ વાદળી પીળો
કોઇ શ્વેત કેસરી નીલો
કોઇ સ્થિર, કોઇ અસ્થિર
ને કોઇ હઠીલો..

પતંગનો પરિવાર જગતમાં,
પતંગનો પરિવાર…

કોઇ ફસ્કી જાય, ને કોઇ રડે
કોઇ ચડે એવો પડે ને
કોઇ ગોથા ખાય કોઇ લડે..

પટ્ટાદાર, જાનદાર, મંગુદાર..
આંકેદાર.. ચોકડીદાર..
કાગળ જેવી કાયામાં પણ
માયાનો નહીં પાર…

કોઇ કોઇને ખેંચી કાપે,
કોઇની ઢીલ કોઇને સંતાપે
કોઇ કપાતું આપોઆપે,
કોઇ કપાતું કોઇના પાપે

કોઇ પતંગ પંડે પટકાતો
ઊદ્દી, ખેંશિયો, પાવલો,
અડધિયો, પોણિયો, આખિયો,
આ રંગીન જન્મ-મરણની દુનિયાનો

કોઇ ન પામ્યું પાર
પતંગનો પરિવાર….

અહા! કાગળ જેવી કાયામાં પણ માયાનો નહિ પાર! (ગુજરાત માટે તો પતંગનો તહેવાર પણ વેપાર!) પતંગ જેવી જ જીંદગી છે ને! ક્યાંક પંડે પટકાવાનું, ને ક્યાંક કોઇકના હાથે પટકાવાનું! પવન પૂરબહાર હોય તો રંગીન ઉડાન ભરવાની પણ અંતે તો આયુષ્યની, તબિયતની, સફળતાની, લોકપ્રિયતાની, સર્જકતાની દોરી ગમે ત્યારે કોઇને કોઇ નિમિત્તે કે પછી અચાનક અકસ્માતે પણ કપાવાની તો હોય જ છે ને! શાશ્વત ગગનચુંબી એવો કોઇ પતંગ નથી. કાં સાંજ પડે પતંગને પાછો ખેંચવો પડે છે, અને કાં તો એ અધવચ્ચે જ ઉપરથી નીચે આવી પડે છે! કારકિર્દીમાં, જીંદગીમાં ભલભલા જોરદાર પતંગો અંતે કાગળની કાયાથી વાયુ સામે બાથ ભીડીને, તલસાંકળી ખાતા ખાતા તમાશો જોઇને તાળી પાડતી પ્રજાની ચિચિયારીઓ વચ્ચે કપાતા હોય છે. કપાયા પછી લપાતા, છુપાતા હોય છે!

પતંગ કોઇ સતત ઉપર રહી શકતો નથી, ઉંચે ને ઉંચે ઉડી શકતો નથી. ક્યાંક અટકવું પડે છે, ઢળવું પડે છે. પણ મજા એ છે કે બસ ભલે ચંદ મિનિટો માટે- પણ એક વખત ઉડવા તો મળ્યું! ઉપરથી નીચે જોવા તો મળ્યું! એટલું ય કેટલા કરી શકે છે? લિવ લાઈફ કાઈટ લાઈક, થોડીક પળો માટે પણ ટેસડા કરી લો. આનંદથી આવનારી ઢીલ કે પેચની પરવા વિના ઉડી લો. ઉડવાથી ડરતા જ રહેશો, તો ય ધાબામાં પડ્યા પડ્યા ફેંકાઇ જશો. એ કરતાં હિંમતથી થોડુંક બધી મથામણ ભૂલીને યૌવનના પવનમાં ઉડશો, તો કદી ચાખી ન હોય એવી લિજ્જતનો સ્વાદ ખબર પડશે.

બાકી લોકોનું તો એવું, પતંગ ચગે તો ય શોરબકોર કરશે, અને પતંગ કપાય તો પણ! જેમને ચગાવવો છે અને મળતા નથી એમને પતંગ આપો, તો કાપ્યા કરતાં કંઇક વઘુ મળશે. અને હા, પ્લાસ્ટિકની કે ધારદાર દોરીથી ઈશ્વરે ચગાવેલા પંખીડાના પતંગોને કાપવાનો હક કોણે આપ્યો ભલા?

હેપ્પી ઉત્તરાયણ!

ઝિંગ થિંગ

છે પાંખ ભાગ્યમાં કિન્તુ ગગન નથી એથી
ખરી રહ્યા છે પીંછા ઉડ્ડયન નથી એથી
તમન્ના હોય છે, છતાં કંઇ જ થઇ નથી શકતું
પડી રહ્યા છે પતંગો, પવન નથી એથી

(પંકજ વખારિયા)