Still I Rise – Maya Angelou (અનુ. પન્ના નાયક)

Click here – to know more about the poet Maya Angelou.

 

Maya Angelou
Maya Angelou

તમારાં કડવાં અને હડહડતાં અસત્યોથી
તમે મને ઇતિહાસમાં કોતરશો
કે
તમારા પગ નીચેના કચરામાં કચડશો
તો ય
રજકણની જેમ હું તો ઊભી થઇશ.

તમને મારું છેલબટાઉપણું અકળાવે છે ને?
તમે કેમ વિષાદથી ઘેરાયેલા છો?
મારા દીવાનખાનામાં જ
જાણે તેલના કૂવાઓના પંપ હોય એમ
વર્તું છું એટલે?

સૂર્યની જેમ, ચંદ્રની જેમ,
ભરતીની નિશ્ચિતતાથી,
આકાશે અડતી આશાઓની જેમ
હું ય ઊંચે જઇશ.

હું ભાંગી પડું એ જ તમારે જોવું હતું?
નતમસ્તક, નીચી આંખો?
હ્રદયફાટ રૂદનથી નબળા પડેલા
ખરતાં આંસુ જેવા ખભા?

મારો ફાટેલો મિજાજ તમને અપમાને છે ને?
મારા ઘર પાછળના વાડામાં જ
સોનાની ખાણ ખોદાતી હોય એમ
હું હસું છું
એ તમારાથી સહન નથી થતું ને?

તમે તમારા શબ્દોથી મારા પર ગોળી ચલાવી શકો છો
તમે તમારી આંખોથી મને આરપાર વીંધી શકો છો
તમે તમારા ધિક્કારથી મારી હત્યા કરી શકો છો
અને છતાંય
અવકાશની જેમ
હું સઘળે પ્રસરીશ.

મારી જાતીયતા તમને વિહ્વળ કરે છે ને?
મારી જાંઘોના મિલન પર હીરા ટાંગ્યા હોય એમ
હું નાચું છું
એનું તમને આશ્ચર્ય છે ને?

ઇતિહાસની લજ્જાની ઝૂપડપટ્ટીમાંથી
હું ઊગું છું.
હું ઊગું છું.

એવા ભૂતકાળમાંથી જેના મૂળ
રોપાયાં હતાં નર્યા દુઃખમાં.
હું ફાળ ભરતો, પહોળો, કાળો દરિયો છું.

ત્રાસ અને ભયની સીમા ઓળંગી
હું પ્રવેશું છું
અદ્ભૂત સ્વચ્છ પરોઢમાં
હું લાવું છું
મારા પૂર્વજોએ આપેલી બક્ષિસ.
હું છું ગુલામોનું સ્વપ્ન, ગુલામોની આશા.
હું ઊગું છુ.
હું ઊડું છુ.
હું પ્રસરું છું.

– માયા એન્જલુ (અનુ. પન્ના નાયક)

*********

You may write me down in history
With your bitter, twisted lies,
You may trod me in the very dirt
But still, like dust, I’ll rise.

Does my sassiness upset you?
Why are you beset with gloom?
‘Cause I walk like I’ve got oil wells
Pumping in my living room.

Just like moons and like suns,
With the certainty of tides,
Just like hopes springing high,
Still I’ll rise.

Did you want to see me broken?
Bowed head and lowered eyes?
Shoulders falling down like teardrops,
Weakened by my soulful cries?

Does my haughtiness offend you?
Don’t you take it awful hard
‘Cause I laugh like I’ve got gold mines
Diggin’ in my own backyard.

You may shoot me with your words,
You may cut me with your eyes,
You may kill me with your hatefulness,
But still, like air, I’ll rise.

Does my sexiness upset you?
Does it come as a surprise
That I dance like I’ve got diamonds
At the meeting of my thighs?

Out of the huts of history’s shame
I rise
Up from a past that’s rooted in pain
I rise
I’m a black ocean, leaping and wide,
Welling and swelling I bear in the tide.

Leaving behind nights of terror and fear
I rise
Into a daybreak that’s wondrously clear
I rise
Bringing the gifts that my ancestors gave,
I am the dream and the hope of the slave.
I rise
I rise
I rise.

–  Maya Angelou

લીલોછમ ટહુકો – જયશ્રી મર્ચન્ટ

 લીલોછમ ટહુકો...  Picture by Sanesh Chandran, Africa
લીલોછમ ટહુકો… Picture by Sanesh Chandran, Africa

આજે માણીએ અમારા બે એરિયાના કવયિત્રી – જયશ્રીબેન મર્ચન્ટ – ના આલ્બમ ‘લીલોછમ ટહુકો’નું ટાઇટલ ગીત.!! મને તો આલ્બમના બધા જ ગીતો અને ગઝલો ગમે છે – પણ એમાં આ ગીત તો એકદમ જ સ્પેશિયલ છે. અને એ કેમ એ તો તમને ખબર હશે જ ને? 🙂

સ્વર – સંગીત : નેહલ રાવલ ત્રિવેદી
પ્રસ્તાવના : તુષાર શુક્લ

લીલોછમ ટહુકો ઊડ્યો છે પાંખમાં,
લઈને આકાશ આ આખું
મને દઈ દો, આ ટહુકાનું આયખું!

મેઘધનુષનું એક આખું નગર વસે.
પેલે પાર વાદળિયા, ધૂંધળિયા દેશમાં!
ને વીજલડી! તારા ને ચાંદાની ઓથે,
ઊઘડતું બ્રહ્માંડ આખું!
મને દઈ દો આ ટહુકાનું આયખું!

યમુનાને કાંઠે, કદમના પાન પાન,
સખી માધવની મુરલીએ મ્હાલે!
ને રાધિકાની રગરગમાં વાસંતી ટહુકો,
ઊતરે લઈ આકાશ આખું!
મને દઈ દો આ ટહુકોનું આયખું!

– જયશ્રી મરચંટ

હું માગું છું – નીતા રામૈયા

નાચગાનથી ધબધબતા
આ શહેરના ધોરી રસ્તા વચ્ચે
ઊભા રહીને
હું માગું છું
મારી જાતનું રખોપું કરી શકે તેવી
એક રાત્રિ અને તેનો નિર્વેદ અંધકાર.

રાત્રિની પંપાળ વિના
અને
અંધકારની ઓથ વિના
મારી જાત
– મને ડર લાગે છે –
ભરભર ભરભર ભૂકો થઇ જશે, કદાચ,
શેરીના કૂતરાની જેમ
ડસડસતા
આ શહેરમાં.

વટકેલ આખલા જેવા
આ છટકેલ શહેરની વચ્ચોવચ્ચ
વીલે મોઢે ઊભા રહીને
હું માગું છું
મારી જાતનું રખોપું કરી શકે તેવી
એક રાત્રિ અને તેનો નિર્વેદ અંધકાર.

-નીતા રામૈયા

મારું એકાંત – લતા હિરાણી

નવેમ્બર ૨૦૧૨માં જ્યારે હિતેન આનંદપરાને મળવાનું થયું – ત્યારે એમણે એક મઝાનું સંકલન ભેટ આપ્યું. ‘અર્વાચીન કવયિત્રીઓના કાવ્યોનો સંપુટ’ – અને ત્યારે વાત થયેલી કે માર્ચમાં International Women’s Day આવે ત્યારે ટહુકો પર કવયિત્રી સ્પેશિયલ કંઇક કરી શકાય.

આમ તો આજે International Women’s Day છે – પણ ટહુકો પર છેલ્લા ૨ દિવસથી Women Special જેવું જ કંઇ છે – પહેલા દક્ષા વ્યાસ, અને પછી કાજલ ઓઝા-વૈદ્ય. તો આજે માણીએ – લતા હિરાણીને..!!

Yosemite National Park 030
મેઘધનુષ આવીને મને પૂછી ગયું… April 2009

મેં મારું એકાંત
બધી દિશાઓમાં વેરી દીધું
અને પછી કણેકણમાં ફૂટ્યા
અવાજ વગરના ટહુકાઓ…

મેઘધનુષ આવીને મને પૂછી ગયું,
આ પહાડ પર ગુંજે છે એ તારાં ગીત ??
મેં કહ્યું ના, આ લોહીના લયમાં ચુપચાપ વહે છે
એ મારાં ગીત

પાંદડીએ હળવેથી મલકી
સાક્ષી પૂરી દીધી……
એણે ફરી પૂછ્યું
આ પર્વત, નદી, ઝરણાં ને વનરાઇ
તારા જ રક્તના લયને તાલ પુરાવે છે ને !!

હું ઉઘડતા મૌનથી ઉભરાઇ ગઇ…
દિશાઓ સાક્ષીભાવે ગુંજી રહી….

મને ખબર છે, હું અનુભવું છું
મારા લખચોરાશી કાળના કઠેડાથી
મારી પર વરસ્યા કરે છે એ સુર
ને મારા એકાંતમાં એ ઓગળ્યા કરે છે

પછી ફેલાય છે સુર્યનું હુંફાળું વ્હાલ
ને ચંદ્રનું સ્મિત…

મારું શાંત સરોવર હિલોળે ચડે છે
અને એક અનુબંધ રચાય છે.

જોડાઇ જઇએ છીએ
હું ને આકાશ, હું ને ધરતી
વચ્ચે ગુંજ્યા કરે છે કોઇ
અનહદનો નાદ થઇ…

– લતા હિરાણી

ગોઠવણ એટલે શું ? – કાજલ ઓઝા-વૈદ્ય

આજે મને પહેલીવાર સમજાયું કે ગોઠવણ એટલે શું ?
રંગરોગાન વગરના સંબંધનો ચહેરો
પહેલીવાર ધોધમાર અજવાળામાં
આંખ સામે ખૂલી ગયો !

તું… જાણે સામે કિનારે,
અને, તારી આસપાસ નાચતી
નિર્વસ્ત્ર હકીકતોની ભૂતાવળ…
… આ કિનારે એકલી-અટૂલી હું.
મારા ખિસ્સામાં, મારી અપેક્ષાઓ
અધિકારોનું ચૂંથાયેલું લિસ્ટ…
કહેલા-ન કહેલા,
માની લીધેલા શબ્દોના, લીરેલીરા !
આંખમાં રેતી ને હોઠ પર ઝાંઝવા,

આપણી વચ્ચેના પુલને
ફૂરચેફૂરચા થઈ ઉડી જતો જોઈ રહ્યા છીએ
આપણે બંને – અસહાય !

– કાજલ ઓઝા-વૈદ્ય

સાગરસખાને – દક્ષા વ્યાસ

સાગરસખાને.....   Ocean Beach, San Francisco Jan 20, 2013
સાગરસખાને….. Ocean Beach, San Francisco Jan 20, 2013

ઊભી છું
તારી સાવ સન્મુખ
પાલતુ રૂપકડા શ્વાનની ઝાલર ઝાલીને
રુમઝુમતો રુમઝુમતો તું
નિકટ આવે ઘડીક
પાછો વળે ઘડીક.

હું નરી નિશ્ચલ.
તારી તરલ લીલા નિહાળું
ક્ષણે ક્ષણે નવતા ધારતા રૂપવૈભવને માણું
તું આવી પહોંચે અચાનક
હણહણતા ધસમસતા
સાત સાત શ્વેત અશ્વોની સવારી પર.

ચહું
રહું નિતાંત અડોલ
તારી એ ન્યારી છટા મંત્રમુગ્ધ કરે મને
ધરાર આમંત્રે મને
અવિચલ ચરણોને હલબલાવી મૂકે એ.

સમયની રેત ત્વરિત વેગે
સર સર સરતી અનુભવું છું.
ઊંડી ઊતરું છું, પણ ઓગળતી નથી.
હાથ બીડીં દઉં છું
અસ્તિત્વને અડોલ રાખવાના વ્યાયામમાં વ્યસ્ત છું.

કિંતુ
મનમોહક કેશવાળીને માથોડું ઉછાળતો
ઘૂગ્ધૂના સિંહનાદથી
આકાશના ઘુમ્મટને ગજાવતો
તું
પ્રબળ ગતિએ છલાંગ મારે છે.
અને…

મારી જાણ બહાર જ
આપાદશીર્ષ વીંટળાઈ વળે છે મને.
સમાવી લે છે અતલ ઊંડાણે

હવે –
હું હું નથી રહેતી
નથી રહેતી ધરતી પરનો જીવ.
બહાર નીકળું
બની મત્સ્યગંધા.

– દક્ષા વ્યાસ

મિલનનાં દીપક – બરકત વિરાણી ‘બેફામ’

સ્વર – મુહમ્મદ રફી
સંગીત – દિલીપ ધોળકિયા
ગુજરાતી ફિલ્મ – સ્નેહ બંધન (૧૯૬૭)

સ્વર – મનહર ઉધાસ
આલબ્મ – અક્ષર

મિલનનાં દીપક સૌ બુઝાઈ ગયાં છે,
વિરહનાં તિમિર પણ દહન થઈ ગયાં છે;
અભાગી નયન વાટ કોની જુએ છે,
હતાં સત્ય જે એ સ્વપન થઈ ગયાં છે.

અમારાં સ્વપનનું એ સદભાગ્ય ક્યાંથી?
સ્વપનમાં રહેલા સુખો થાય સાચા;
કે આ વાસ્તવીક જગનાં સાચાં સુખો પણ,
અમારા નસીબે સ્વપન થઈ ગયાં છે.

ઘણાએ દુ:ખો એ રીતે પણ મળ્યા છે,
કે જેને કદી જોઈ પણ ના શક્યો હું;
ઘણી એ વખત નીંદમાં સુઈ રહ્યો છું,
અને બંધ આંખે રૂદન થઈ ગયાં છે.

નથી મેળવાતી ખુશી સંપત્તીથી,
આ મોજાં રડીને કહે છે જગતને;
ભીતરમાં જ મોતી ભર્યાં છે છતાંયે,
સમુદ્રોનાં ખારા જીવન થઈ ગયાં છે.

પ્રણયમાં મેં પકડ્યા તમારા જે પાલવ,
પ્રણયની પછી પણ મને કામ આવ્યા;
પ્રસંગો ઉપરનાં એ પડદાં બન્યા છે,
ઉમંગો ઉપરનાં એ કફન થઈ ગયાં છે.

કવિ દિલ વીના પ્રકૃતિનાં સીતમને
બીજું કોણ ‘બેફામ’ સુંદર બનાવે?
મળ્યા દર્દ અમને જે એનાં તરફથી,
અમરા તરફથી કવન થઈ ગયાં છે.

– બરકત વિરાણી ‘બેફામ’

સપનાં વસંતના – સુરેશ દલાલ

આવે છે રોજ સપના વસંતના....    Picture: Vivek Tailor
આવે છે રોજ સપના વસંતના…. Picture: Vivek Tailor

એક પાનખરના ઝાડને આવે
આવે છે રોજ સપનાં વસંતના
ક્યારે મારી ડાળીએ ખીલે
ખિલખિલ ફૂલો સુગંધનાં

આજે ભલે ડાળીઓ સુક્કી
પણ કાલ એમાં વહેશે ધબકાર લીલોછમ;
આજ ભલે જાઉં હું ઝૂકી
વિધાતાની સામે : તોયે મને એનો નહીં ગમ.
એક એવી આવશે મોસમ :
કે ગીત મને મળશે કોયલના કંઠના.

માણસ પોતાનાં પોપચાં પંપાળે
એમ વ્હેતી હવા મને પંપાળી રહે
કોની આ માયા છે એ તો હું જાણું નહીં
પણ કોઇ મને કાનમાં વાતો સુંવાળી કહે
બિલોરી કાચ જેવા હૈયામાં એક દિવસ
મઘમઘ થઇ મ્હેકશે સપનાં અનંતના.

– સુરેશ દલાલ

વૃક્ષકાવ્યો – ધૂની માંડલિયા

આજે આ મઝાનું વૃક્ષકાવ્યોનું ગુચ્છ … અને હા, સાથે ગુંજનભાઇનો એક શેર પણ યાદ આવી ગયો તો એ પણ મમળાવી લઇએ..!!

છાંયડામાં બેસવાનો Tax જ્યારે માંગશે,
વૃક્ષ મૂડીવાદ શું છે, વિશ્વને સમજાવશે.
– ગુંજન ગાંધી

માત્ર વૃક્ષો જ નહીંvruksh
સાથે
છાંયડો પણ કપાય છે.

*

પલંગ
ઉપર સૂઉં છું
ને
એક વૃક્ષ
સતત ઊડાઊડ કરે છે
મારી આસપાસ
ઉપર-નીચે.

*

ચોમાસું ક્યારે ?
એ જાણવા
વૃક્ષો પંચાંગ નથી જોતાં.

*

દોસ્ત,
ભીંતનું અને વૃક્ષનું
તૂટી પડવું
એકસરખું નથી.

*

વૃક્ષને
જ્યારે પ્રથમ ફળ
બેસે છે ત્યારે
સીમ આખી ઊજવે છે
ઉત્સવ.

– ધૂની માંડલિયા

તારી પાછળ વહેતુ મારા સપનાઓનું આખું ગામ – કાજલ ઓઝા વૈદ્ય

કાજલબેન જ્યારે ‘સિલ્બર જ્યુબિલી’ લઇને અહિં બે એરિયામાં આવ્યા હતા ત્યારે મહેન્દ્રઅંકલના ઘરે કાજલબેનને પહેલીવાર રૂબરૂમાં મળવાનું થયું! એ જ સાંજે એમણે ભેગા થયેલા મિત્રોને આ કવિતા સંભળાવી હતી..!! ત્યારથી ઘણી જ ગમી ગયેલી કવિતા – આજે તમે પણ સાંભળો .. તરબોળ થઇ જશો એની ગેરંટી..!!

તારી પાછળ વહેતુ મારા સપનાઓનું આખું ગામ.......  View of Nevada Falls - from the top.!
તારી પાછળ વહેતુ મારા સપનાઓનું આખું ગામ…………View of Nevada Falls – from the top.!

કોઈ કહે કે શ્વાસ છે, કોઈ સુગંધનું આપે નામ,
તારી પાછળ વહેતુ મારા સપનાઓનું આખું ગામ.

સપનાઓનાં ગામને કાંઠે સાત રંગની નદી વહે છે,
તારા મારા હોવાની એક અધૂરી વાત કહે છે;
સાત રંગને સાથે લઈને સ્પર્શે તારું નામ,
તારી પાછળ વહેતુ મારા સપનાઓનું આખું ગામ.

એક સાંજની ડેલી ખખડે, સાત સૂરની બારી ઉઘડે,
બારીમાંથી ભાગે છટકી, એક સૂંવાળી રાત;
રાતને હૈયે ધબકે છે કોઈ ભીની ભીની વાત,
વાત વાતમાં મહેંકી ઉઠતું એક જ તારું નામ,
તારી પાછળ વહેતું મારા સપનાઓનું આખું ગામ.

કોઈ અટુલા વડને છાંયે બબ્બે નમણી આંખ ઊભી છે,
તારી સાથે ગાળેલી એક આખેઆખી રાત ઊભી છે,
રાત પડે ને શમણા ડોલે, સ્મરણોની પોટલીઓ ખોલે,
ખુલી ગયેલી આંખોમાં પણ ઝળકે તારું નામ,
તારી પાછળ વહેતું મારા સપનાઓનું આખું ગામ.

– કાજલ ઓઝા વૈદ્ય