વરસી કંઈ સ્મરણોની હેલી,
હું તો લથબથ ભીંજાઈ થઈ ઘેલી.

વિસરી ગઈના છાણાં થાપી-થાપીને
મેં તો હોવાની ભીંતોને ઓકળી;
ઘરકામની કાથીઓ ખેંચી બાંધેલ ખાટે
આડી પડી’તી થઈ મોકળી.
એના નામનો વંટોળ મૂઓ ફૂંકાયો એમ કે છત અને ભીંતો પડેલી.
વરસી કંઈ સ્મરણોની હેલી…

અંદરથી કોઈ મારી આંખ્યું દાબીને પૂછે:
કોણ છું હું બોલ સખી, બોલ..
કૂણી હથેળીઓ શ્વસી લગીર એમાં
મનડાનો થઈ ગ્યો ચકડોળ.
આટલું રહ્યું ન ભાન? આટલા જન્મોથી હું તારા જ ટેકે ઊભેલી?!
વરસી કંઈ સ્મરણોની હેલી…

 
પરવશ પ્રેમના સાક્ષાત્કારનું ગીત

પ્રેમ સાચો હોય તો સમર્પણ કઈ ઘડીએ થઈ જાય એની જાણ રહેતી નથી. પાછું પ્રેમમાં સમર્પણ કરવા માટે સામેથી પ્રેમ પ્રાપ્ત થાય એય જરૂરી હોતું. પ્રેમ, જો દુનિયામાં સાચેસાચ હોય, તો ઉભયપક્ષિતા એનું પ્રમુખ લક્ષણ નથી. બે જણ ભેગાં થયાં નથી કે અધિકાર, અપેક્ષા, અદેખાઈ, અહમ્, અવિશ્વાસ, અસમાનતાની લાગણી વગેરે રસાયણો પ્રેમના પાત્રમાં ઉમેરાયાં વગર રહેતાં નથી. અને આ રસાયણો ઉમેરાતાં જ દૂધ જેવો મીઠો પ્રેમ ક્યારે ખાટું દહીં થઈ જાય છે એની બેમાંથી એકેયને ખબર રહેતી નથી. દુન્યવી બજારમાં નિષ્ફળ રહે એ જ પ્રેમ પંકાયેલ કથા બની શકે છે. સફળ પ્રેમ ભાગ્યે જ મિલનમાં પરિણમે છે. એથી ઊલટું, વિરહનું તેલ પ્રેમના અગ્નિને લાંબો સમય પ્રજ્વલિત રાખે છે. બહુધા મળવાની આશા મિલન કરતાં વધુ મીઠી હોય છે. રાહ જોતાં હોઈએ તો બોર ચાખતાં ચાખતાં સમય ક્યાં પસાર થઈ જાય છે એનીય ગતાગમ રહેતી નથી, પણ મુલાકાત થઈ ગયા બાદ સમય કેમ પસાર કરવો એ કોયડો બની જાય છે. ‘પ્રતીક્ષાની ગલીઓમાં ભૂલાં પડ્યાં છે, સદી છે કે ક્ષણ છે, શી રીતે કળાશે?’ આજે જે રચનાના આસ્વાદનો ઉપક્રમ છે, એ પણ વિરહ, સ્મરણ, અને આશાના સહારે જ ટકેલી છે…

ગીતને કોઈ શીર્ષક અપાયું ન હોવાથી મુખબંધને જ ટકોરા મારીને દરવાજો ખોલવા કહીએ. ‘વરસી કંઈ સ્મરણોની હેલી’થી કાવ્યારંભ થાય છે. ‘હેલી’ શબ્દ એક જ લસરકામાં અટક્યા વિના મુશળધાર વરસતા વરસાદને ચાક્ષુષ કરે છે. આ અનરાધાર વર્ષા સ્મરણોની છે પણ કવિતાનો દરવાજો ખોલવાની ખરી કળ તો ‘કંઈ’ શબ્દમાં છે. હેલી સામાન્ય વરસાદથી ઘણું ઉપરનું પ્રમાણમાપ સૂચવે છે, અને સ્મરણનું બહુવચન પણ એની સમાંતરે જાય છે. આમાં ‘કંઈ’ ઉમેરાતા હેલીનું પણ બહુવચન થઈ ગયું… મતલબ, સ્મરણોની આ અનવરત વર્ષા એકવારની નથી, અવારનવારની છે… ચાર શબ્દોના મુખડામાં ત્રણ શબ્દ તો માત્ર માત્રાની વિપુલતાદર્શક છે… સરસ! કવિતાદેવીએ દરવાજો ખોલ્યો જ છે તો ચાલો, હવે ઘરમાં પ્રવેશીએ…

હું તો લથબથ ભીંજાઈ થઈ ઘેલી… હમ્મ! પુરુષ કવિની કલમે એક સ્ત્રીની સંવેદના વ્યક્ત કરવાનો પ્રયાસ… પ્રથમ પુરુષ એકવચનની આત્મકથનાત્મક શૈલી. સ્મરણોની હેલીને અડોઅડ નાયિકાનો કાવ્યપ્રવેશ થતાં સમજાય છે કે પ્રિયજનનો વિરહ ચટકા ભરી રહ્યો છે અને ઉભરો ગીતરૂપે બહાર આવી રહ્યો છે. એકાધિક સ્મરણોનો ધોધમાર વરસાદ પડી રહ્યો છે અને કોરાં રહી જવામાં ન માનતી નાયિકા લથબથ ભીંજાઈને ઘેલી થઈ રહી છે. સ્ત્રીઓના સ્વભાવની ખાસિયત અહીં બખૂબી ઉપસી છે. સંબંધના દરેક પાસાંઓને સમગ્રતયા માણવાની ક્ષમતા પુરુષોની સરખામણીમાં સ્ત્રીઓની વધુ હોય છે. સંબંધ હોય કે સેક્સ, પુરુષ શીઘ્રાતિશીઘ્ર હાથ ખંખેરી ઊભો થઈ જઈ શકે છે, સ્ત્રીને હંમેશા વાર લાગે છે. ‘માણ્યું એનું સ્મરણ કરવું એય છે એક લ્હાવો’ (કલાપી) એ સ્ત્રીઓની ખરી લાક્ષણિકતા. સ્ત્રી મિલનની ક્ષણોને યથાતથ મમળાવી શકે છે, તો વિરહની પળોનીય સુવાંગ ઉજાણી કરી જાણે છે. પિયુ નથી, માત્ર એનાં સ્મરણો જ બારેમેઘ ખાંડા થયા હોય એમ વરસી રહ્યાં છે અને વિરહાસિક્ત સ્ત્રી ન માત્ર લથબથ ભીંજાઈ રહી છે, ભીંજાઈને ઘેલી પણ થઈ રહી છે. અષ્ટકલ કરતાં ષટકલના આવર્તનોનો લયાવધિ ઓછો હોવાથી ઝડપથી આગળ વધતાં આવર્તન વરસાદની ત્રમઝૂટ સાથે તાલ મિલાવે છે તથા ‘કંઈ’ અને ‘થઈ’ જેવા આંતર્પ્રાસ એમાં લવચિકતા ઉમેરે છે.

હેલી ગ્રામ્ય પરિભાષાનો શબ્દ છે. પ્રથમ બંધમાં ભીંતોની ઓકળીની વાત આવતાં જ ગ્રામ્ય પરિવેશ વધુ ઉઘાડ પામે છે. નાયક લાંબા સમયથી નજરોથી દૂર છે. કદાચ કાયમ માટે પણ નાયિકાને ત્યાગી હોય. બની શકે. પણ હિન્દુસ્તાની રાધાઓએ વળી કયા દિવસે રણછોડની રાહ જોવા સામે વિરોધ નોંધાવ્યો જ છે, તે આપણી નાયિકા નોંધાવે? સંબંધમાંથી પુરુષનું પરવારવાનું અલગ હોય છે અને સ્ત્રીનું અલગ. પુરુષ માટે પરવારી જવુંનો મતલબ પૂરું કરવું થાય છે, જ્યારે સ્ત્રી પરવારીનેય પૂરું કરતી નથી. સાચો પ્રેમ કરનારી સ્ત્રી સંબંધમાંથી કદી બહાર આવી શકતી નથી. ગ્રામનારી ઘરની ભીંતને છાણ લીંપીને એમાં તરંગાકાર ભાત બનાવે એમ નાયિકા પણ પોતાના હોવાપણાંને ઓકળીને ભાતીગળ બનાવવાની કોશિશ કરે છે, પણ વિસંગતિ અહીં સાધનમાં છે. ભીંતોને ઓકળવા માટેનાં છાણાં વિસ્મૃતિના બનેલાં છે. વિસરી જવું હયાતીની ભીંતેભીંતના તસુએ તસુને લીંપી દે એનાથી વિશેષ વિસરાતું જ ન હોવાની પરાકાષ્ઠા બીજી શી હોઈ શકે!

આપણે ત્યાં ઘરનું કામકાજ પતાવીને સ્ત્રી બપોરે આડી પડે એવો નિત્યક્રમ છે. સૌરાષ્ટ્ર તરફ પુરુષોય વામકુક્ષિના કાર્યક્રમમાં સુપેરે ભાગ લે છે. બપોરે તો કર્ફ્યૂ હોય એવું વાતાવરણ થઈ જાય. રાજકોટ માટે એવીય વાયકા છે કે બપોરે તો આરામ ગ્રાહકથીય મોટો ભગવાન. કાવ્યનાયિકા અહીં બપોરે મોકળી થઈને આડી પડી છે, પણ ક્યાં? જેમ એના છાણાં અલગ છે એમ આડા પડવા માટેનો ખાટેય નોખો છે. એ જે ખાટ પર મોકળી થઈને આડી પડી છે એ ઘરકામની કાથીઓ ખેંચી તાણીને તૈયાર કરાયો છે. મતલબ, ઘરકામ એ જ એનો આરામ છે. કામ જ આરામ છે, કેમકે વ્યસ્તતામાં જ યાદ ઓછી આવે ને? નવરાશની તો એક પળ પિયુની યાદ વિના જતી નથી. બીજું, ખાટ એટલે વાણ ભરેલો હીંચકો. મોકળાશની પળોમાં આગળ-પાછળ ગતિ કરતો હીંચકાની જોડેજોડ નાયિકા ભૂત-વર્તમાન અને ભાવિની વચ્ચે ઝૂલી રહી છે. ગઈકાલની પ્રીત, આજનો વિયોગ અને આવતીકાલની આશાની વચ્ચે એ હિંડોળી રહી છે.

યાદોને વિસારે પાડી દઈને કામકાજમાં જ હળવાશ અનુભવતી નાયિકાના મનોમસ્તિષ્કમાં અચાનક ‘એના’ નામનો વંટોળ ફૂંકાય છે અને એ એવો ફૂંકાય છે કે આખેઆખું હોવાપણું જ ધ્વસ્ત થઈ જાય. પ્રીતમ જાણે એમ ન કહેતો હોય-

દૂર તારાથી છું તો શું, હું તને પળવારમાં
લઈ લઈશ આગોશમાં થઈ શબ્દનો વંટોળિયો.

અને પ્રિયાની હાલત કંઈક આવી છે-

માળિયું ખાલી કરું હું લાખ, ખાલી થાય નહિ,
કંઈનું કંઈ ઘસડી જ લાવે યાદનો વંટોળિયો.

હોવાપણાની જે ભીંતોને ભૂલી ગયાની પ્રતીતિથી લીંપી-લીંપીને ઓકળી હતી, એ ભીંતો નામસ્મરણ થતાંમાં તો છત સમેત ધરાશાયી થઈ ગઈ. નામના વંટોળને ‘મૂઓ’ સંબોધન કરીને નાયિકા આપણી અનુભૂતિની ભીંતો પર પણ રીસભર્યા વહાલનું લીંપણ કરે છે.

જાણબહાર બહારથી અચાનક કોઈ આવીને આંખો દાબીને પૂછે કે હું કોણ છું ત્યારે કેવી મજા આવે, નહીં! નાયિકાના જીવનમાં નાયક તો આવ્યો નથી. આવ્યો હોત તો આંખ દાબીને પૂછતે હાઉક! પણ ક્યારેક હોવા કરતા ન હોવાનો અહેસાસ વધુ વાસ્તવિક લાગતો હોય છે. બહારથી કોઈ આવ્યું નથી અને કદાચ આવનાર પણ નથી એટલે નાયિકાને પોતાની આંખો કોઈ ભીતરથી આવીને દબાવતું અનુભવાય છે. અચાનક આવી ચડેલી યાદ નાયિકા સાથે પ્રેમક્રીડા આદરે છે. મનોજગતમાં આકાર લેતી આ રમત સાચી હોવાનું અનુભવવા સહજ માનવ સ્વભાવવશ નાયિકા પોતાની જ હથેળીઓ પોતાની જ આંખો પર દબાવે છે. કૂણી વિશેષણ હથેળીઓ નાયિકાની હોવાની સાખ પૂરાવે છે. પિયુએ હથેળીમાં હથેળી લીધી હશે,એ સ્પર્શ હજીય અકબંધ ન રહ્યો હોય એમ પોતાની હથેળીઓની ગંધ નાકમાં જતા વેંત એનું મન ચકડોળે ચડે છે. યાદોનો વંટોળ શમ્યો નથી ત્યાં મન ચકડોળમાં બેસી ગયું. વંટોળનું કામ માર્ગમાં આવે એને ધ્વસ્ત કરવાનું. વંટોળ તમને ક્યાંથી ક્યાં લઈ જાય, કંઈ કહેવાય નહીં, પણ ચકડોળમાં બેઠા પછી બીજે ક્યાંય જવાનો આરોઓવારો નથી. ચકડોળ તમને એક જ જગ્યાએ ગોળ-ગોળ ફેરવ્યે રાખશે. મતલબ હવે, યાદમાં તણાવાનું બંધ થયું છે પણ એકની એક યાદોને મમળાવવાનુ આરંભાયું છે.

આમ તો આખી રચના આત્મસંવાદ સ્વરૂપે જ છે પણ કાવ્યાંતે નાયિકા પોતાની જાતને સવાલ કરે છે. જેની યાદમાં પોતે પ્રોષિતભર્તૃકા બની બેઠી છે, એની યાદોને પોતે હોવાપણું ચૂરચૂર થઈ જાય એ હદે પોતાના પર હાવી થવા દીધી હોવાનું એને રહી રહીને ભાન થયું છે એટલે એ વિસ્મિત થાય છે કે આટલુંય ભાન ન રહ્યું? ભાન ન રહ્યું હોવાનો સવાલ એટલા માટે પૂછાયો છે કે ભાન ન રહ્યું હોવાનું ભાન થયું છે. છે ને મજા! પણ રહો, આ ભાનમાં પણ બે-ભાની જ છે. ભાન શેનું થયું છે? તો કે, જન્મારાઓ વીતી ગયા પણ પોતે સદૈવ પિયુના આધારે જ રહી. પોતે હરહંમેશ પ્રિયજનને જ સુવાંગ સમર્પિત રહી. આપબળે ઊભા રહેવાનો વિચાર સુદ્ધાં આવ્યો નહીં. પંક્તિના છેડે પૂર્ણવિરામના સ્થાને પ્રશ્નાર્થચિહ્ન છે. મતલબ આ સમર્પણ સ્ત્રીસહજ સ્વાભાવિક સમર્પણ હતું. સ્ત્રી પોતાની જાણબહાર આશ્રિતા બની જાય છે. કોઈક સદગુણી પુરુષને આ જોઈને આવો સવાલ પણ થઈ શકે-

તું મારા ટેકે છે કે તારા ટેકે હું, ઊકલે ના આ એક પહેલી,
તું વૃક્ષ છે કે પછી વેલી?
સહેલી મારી, વાત શું આ જાણવી છે સહેલી?
એક શબ્દ ગીતનો ભાવાર્થ આખેઆખો કઈ રીતે બદલી નાંખી શકે છે એય જોવા જેવું છે. ‘આટલા જન્મો’ –આ જગ્યાએ ક્ષણાર્ધભર અટકીએ તો અચાનક સમજાય કે આ કોઈ એક સ્ત્રીની, કોઈ એક ગ્રામ્યનારીની વાત જ નથી, આ વાત તો છે સંસારની તમામ સ્ત્રીઓની. ‘વરસો’ના સ્થાને ‘જન્મો’- આ નાના અમથા શબ્દફેરથી સ્વગાન સર્વગાન બની ગયું. પેઢી પર પેઢીઓ, જન્મોના જન્મો વીતતા જશે પણ સ્ત્રી એની એ જ રહી છે અને રહેશે.

સ્ત્રીને સમર્પણની દેવી અમસ્તું નથી કહ્યું. નાયિકાને પોતે હંમેશાથી પિયુના ટેકે જ ઉભેલી હોવાનું આજે અચાનક ભાન થયું છે. પોતાને ખબર પણ ન પડે એ રીતે સ્ત્રી પોતાની જાત પુરુષને આધીન કરી દે છે. પ્રેમમાં સમર્પણની આ પરાકાષ્ઠા છે. ખુદને ગુમાવી દેવાયાનું ભાન પણ ન રહે એ પરવશતા એ જ સાચો પ્રેમ. પરવશ પ્રેમનો સાક્ષાત્કાર એ જ આ કાવ્યની સાચી ફળશ્રુતિ છે. સ્ત્રીપુરુષ સમાનતાના ગાણાં ગમે એટલાં કેમ ન ગાવ, સ્ત્રી સમર્પિતતા સર્વોપરી હતી, છે અને સદાકાળ રહેશે.

તડકાની જેમ વિના પરવાનગી ભીતર પરબારા ઘૂસી આવતાં સ્મરણોનું એક ગીત આ સાથે જોઈએ. સાંઠે મિનિટ અને ચોવીસે કલાક યાદોનું ધાડું આક્રમણ કરતુ રહે છે. કૂડોકચરો કે કાગળ-કંકર તો ઠે…ઠ વાળી કઢાય પણ સ્મરણોને કઈ સાવરણીથી વાળવા? સૂર્યનો તડકો તો દિવસ પૂરતો. યાદોનો તડકો તો રાતેય રંજાડે છે. રાતની શાંતિમાં તો ઉલટું એ ભીતરથી રોમેરોમે રંઝાડે છે. ચારે બાજુ સાહિબ જ નજરે આવતો હોય તો કરવુંય શું? ચાવી વગરનું તાળું જેમ ખોલી ન શકાય એેમ આ સમસ્યા પણ ઉકેલહીન છે. બધાનો ઈલાજ હોઈ શકે, યાદોનો કોઈ ઈલાજ નથી. જુઓ-

રોજ રોજ રોજ મૂઆ ઘૂસી આવે પરબારા ઘર શું કે જાત શું જ્યાં ભાળું…
આ તડકાને કેમ કરી વાળું ?
સાહિબ ! તારા સ્મરણોને કેમ કરી ખાળું ?

સાંઠિયું રવેશિયું ને ચોવીસું કમરા લઈ
ઉતરે એક ઓસરીનું ધાડું;
કચરો કે કૂડો કે કંકર કે કાગળ-
ઠેઠ અંદરથી બ્હાર બધું કાઢું,
તારા સ્મરણોને કેમ કરી વાળું ?
સાહિબ ! તુંને જ જંઈ ને તંઈ ભાળું.

વાંહો તપે ને તાવે ડૂંડલા જોબનનાં
ઉભ્ભકડાં મોલ પેઠે દહાડે;
રોમ-રોમ ભીતરથી ભડકે દિયે
ઈંમ રાતે એ શાને રંજાડે?
આ તડકાને કેમ કરી ખાળું ?
સાહિબ ! ચાવી વિનાનું આ તો તાળું !