Looking at My Father

It’s the inside which comes out, as I contemplate
him there half in sunlight, weeding diligently
a Midwestern lawn. On my persons, I have only notes
and a drying pen, the memory of onion blossoms
scenting in a window. Reflection is my native medium.
I am never arriving, only speaking briefly on material
conditions between myself and others. My country
inoculates me lovingly, over time. My country grasps me
like desire. I will show you my credentials, which is to say
my vivid description, if you ask. Here we are, my father
and I, never hostile, a small offering: pointless cut flowers
appear on the kitchen table when one finally arrives
into disposable income. Still possible. Am I living? Do I
accept revision as my godhead and savior?
I do and I am, and in the name of my Chinese father now
dragging the tools back inside, brow shining but always
a grin, faithless except to protect whatever I still have time
to become, Amen.

– Wendy Xu

પિતાને નિહાળતાં…

એ ભીતર જ છે, જે બહાર પ્રગટે છે, જ્યારે હું એમને
ત્યાં ભરતડકામાં ખંતપૂર્વક મધ્યપશ્ચિમી લૉન કાપતા
વિચારું છું. મારી પાસે બચી છે કેવળ કેટલીક નોંધ,
એક વસૂકાઈ ગયેલ કલમ, અને બારીમાં આવતી ડુંગળીના
પુષ્પોની સુગંધની સ્મૃતિ. ચિંતન જ મારું જન્મજાત માધ્યમ છે.
હું ક્યારેય પહોંચતી નથી, બસ ક્ષણિક સંવાદ સાધુ છું સ્વયં
અને અન્યો વચ્ચેની વસ્તુગત સ્થિતિઓ પર. મારો દેશ
મને પ્રેમથી, કાળાંતરે પ્રતિરક્ષિત કરી રહ્યો છે. મારો દેશ જકડી રહ્યો છે
મને ઇચ્છાની પેઠે. અગર આપ અનુરોધ કરશો તો હું આપને દેખાડીશ મારાં
પ્રમાણ, યાને કે મારી જીવંત વ્યાખ્યા. આ રહ્યાં અમે, મારા પિતા
અને હું, ન કોઈ વિરોધ, ન ટકરાવ, બસ, એક નાનકડી ભેટ: જીવનમાં જ્યારે
થોડી ઉપલક આવકનો સમાસ થાય છે, ત્યારે નિષ્પ્રયોજન કપાયેલ પુષ્પો
રસોડાના મેજ પર ઊગી આવે છે. હજીય સંભવ છે. શું હું સાચે જ જીવી રહી છું? શું હું
પુનરીક્ષણનો મારા દેવતા અને ઉદ્ધારક તરીકે અંગીકાર કરું છું?
હા, હું કરું છું, અને હું છું, અને મારા ચીની પિતાના નામ પર, જે હવે ઓજારો સમેટીને
ભીતર લાવી રહ્યા છે, માથે પરિશ્રમનું તેજ, પણ હોઠો પર કાયમી સ્મિત,
શ્રદ્ધાહીન પરંતુ સતર્ક– એ સમયના સંરક્ષણાર્થે, જેમાં હજીય હું કંઈક
બની શકું, આમીન.

– વેન્ડી શૂ (અંગ્રેજી)
(ગુજરાતી અનુ.: વિવેક મનહર ટેલર)

પરિવાર – પ્રેમ અને સ્વાર્પણની સાચી કવિતા…

વૃક્ષ ગમે એટલું ઊંચે કેમ ન જાય, મૂળ સાથેનો સંબંધ તોડી શકતું નથી. નદી પર્વતમાંથી નીકળીને સેંકડો કિલોમીટર દૂર સમુદ્રમાં જઈ ભળે તોય પહાડ સાથેનું જોડાણ તો યથાવત્ જ રહેવાનું. આપણા સહુમાં પણ ક્યાંક ને ક્યાંક એક વૃક્ષ અને એક નદી જીવતાં જ હોવાં જોઈએ, કારણ કે આપણે પણ વતન ત્યાગીને સાત સમંદર પાર સ્થાયી થઈ જવા છતાં જીવનના અંતિમ શ્વાસ સુધી વતન, વતનની સ્મૃતિઓ અને સંસ્કારો સાથેનું આપણું સગપણ સમૂચું તોડી શકતાં નથી. આપણા હૃદયના કોઈને કોઈ ખૂણામાં આપણાં મૂળિયાં આજીવન જીવંત રહે છે. આજે જે કવિતા વિશે વાત કરવી છે, એ કવિતાનો પ્રમુખ સૂર પણ કંઈક આવો જ છે.

વેન્ડી શૂ. ચીની અમેરિકન કવયિત્રી. ૧૯૮૭માં શેન્ડોંગ, ચીનમાં જન્મ. ઉછેર અમેરિકાના આયોવા અને ન્યૂયૉર્કમાં. આર્ટ્સમાં અનુસ્નાતકની પદવી. હાલ ન્યૂયૉર્કમાં પ્રોફેસર તરીકે સેવા. એમના ત્રણ કાવ્યસંગ્રહો, બે ગ્રાફિક નોવલ અને કેટલીક ચેપબુક પ્રગટ થયાં છે. એમની કવિતાઓમાં સામાન્યરીતે વર્તમાન અને ભૂતકાળની વચ્ચે તેમજ નિવાસીદેશ અમેરિકા અને મૂળ વતન ચીન વચ્ચેના સેતુઓ પર આવાગમન કરતી નજરે ચડે છે. ઘણીવાર તૂટકતૂટક વાક્યરચના સાથે અરુઢ પ્રતીકો અને રૂપકોના સંમિશ્રણથી તેઓ અલગ પ્રકારનું ભાવવિશ્વ સર્જે છે, જેને પ્રથમ વાંચને સમજવું કપરું થઈ પડે. સમસાંપ્રત કવિતાની વચ્ચે વચ્ચે જોન ડનની અધિભૌતિક કવિતાની છાંટ પણ વર્તાય છે. સરવાળે એક વિશિષ્ટ લાગણી જન્માવવામાં તેઓ સફળ થાય છે.

‘પિતાને નિહાળતાં’ એક જ પરિચ્છેદમાં લખાયેલ અછાંદસ કાવ્ય છે. કવિતાને વિધવિધ ટુકડામાં વહેંચી દેવાના બદલે એમણે ફકરાબંધ કાવ્ય કર્યું છે. એમની ઘણી કવિતાઓમાં આ વિધા નજરે ચડે છે. વળી, એક જ વાક્ય એક પંક્તિમાં સંપૂર્ણ થઈ જવાને બદલે બીજી અને ક્યારેક ત્રીજી કે ચોથી પંક્તિ સુધી લંબાય છે, તો ક્યાંક એ બે-ત્રણ શબ્દ જેટલું ટૂંકું છે, તો કદીક કેવળ છૂટકમૂટક શબ્દોથી જ બનેલું છે. એક જ ફકરામાં અપૂર્ણાન્વય અલંકારની મદદથી સંકળાયેલ લાંબા-ટૂંકા વાક્યોના કારણ કવિતા અલગ-અલગ વિચારોના ટુકડા બની રહેવાના બદલે એક ગતિશીલ વિચાર બની રહે છે. ગતિ ખરી, પણ એકધારી નહીં, ઉબડખાબડ રસ્તાઓ પર સડેડાટ દોડતી ગાડી જેવી- દ્રુતવિલંબિત. વાક્યો પંક્તિના અંતે ખતમ થતા ન હોવાથી અને કવિતાને કવિએ નાના નાના ટુકડાઓમાં વિભાજિત પણ ન કરી હોવાથી ભાવકને શ્વાસ ખાવાનો કે વિરામ લેવાનો મોકો મળતો નથી. પરિણામે સુગ્રથિત પણ આરોહ-અવરોહયુક્ત એક જ ભાવાનુભૂતિ જન્માવવામાં કવિ સફળ રહે છે.

કારણ અભ્યાસકીય હોય કે આર્થિક, સામાજિક હોય કે પછી રાજકીય- પણ પોતાના વતનથી વિખૂટા પડી પરદેશમાં હંગામી અથવા કાયમી ધોરણે સ્થાપિત થવાનું ચલણ મનુષ્યોમાં શરૂથી જ જોવા મળે છે. પણ મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં વતનવિચ્છેદ શારીરિક સ્તરે વધુ અને માનસિક સ્તરે ઓછો જ જોવા મળે છે. વિદેશમાં સ્થાયી થયેલ કાયામાં હૃદય તો બહુધા વતનનું જ ધબકતું હોય છે. પ્રસ્તુત રચનામાં પણ વતનના ધબકારા શબ્દે શબ્દે સંભળાય છે. ચીનમાં જન્મી બાળપણમાં જ અમેરિકામાં સ્થાયી થયેલ સર્જકના વર્તમાનના સ્વીકારની સમાંતરે ભૂતકાળ સાથેના અનુસંધાનને જાળવી રાખતી ક્ષણોનું થોડું અજવાળું એટલે આ કવિતા. ચીનથી અમેરિકા આવીને સ્થાયી થવા છતાં વતન સાથે જોડાઈને જીવતાં પિતા-પુત્રીના સંબંધનું ગણિત દીકરી માંડે છે. ભરતડકે ઘરનું બગીચાના મધ્યપશ્ચિમી ખૂણાની લૉનને ખંતપૂર્વક કાપી રહેલ પિતાને નિહાળતાં નિહાળતાં દીકરીનું અંતસ્તત્વ પ્રગટ થાય છે. જોવાની ક્રિયા માટે કવયિત્રીએ ‘કૉન્ટમ્પ્લેટ’ ક્રિયાપદ પ્રયોજ્યું છે, જેનો અર્થ છે ચિંતન કે ધ્યાન ધરવું. પિતા જે લગનથી તડકામાં પુરુષાર્થ કરી રહ્યા છે, એને એ જ લગનથી દીકરી નિહાળી રહી હોય ત્યારે જોવું કરતાં વિચારવું કે ધ્યાન ધરવું ક્રિયાપદ જ વધુ ઉપયુક્ત જણાય ને! વળી, આ ક્રિયાપદ વાક્યના પૂર્વાર્ધ અને ઉત્તરાર્ધ વચ્ચેના અર્થના દરવાજા સુવ્યવસ્થિતપણે ઉઘાડી આપતા મિજાગરાનું કામ પણ બજાવે છે. એ ભીતર જ છે, જે બહાર પ્રગટે છે આ અર્થગર્ભિત વાતને નિહાળવા માટે ચર્મચક્ષુ વધુ ખપનાં કે મનઃચક્ષુ?

ઘરનો વડો ઘરઆંગણની લૉન સરખી કરે એ દૃશ્ય અમેરિકામાં રોજનું છે. અમેરિકામાં દરેક ઘરની આગળ વૉકવે સાથે અને ક્યારેક પાછળ પણ લૉન હોય જ, અને એને નિયમિતપણે જાતે જ કાપતા પણ રહેવું પડે. આળસ કરો કે કચાશ રહી જાય તો મસમોટો દંડ ભરવો પડે. કવયિત્રીએ મધ્યપશ્ચિમી લૉન એવો શબ્દ વાપર્યો છે, પણ આ શબ્દ કેવળ દિશાનિર્દેશના નથી કરતો. અમેરિકાના મધ્યપશ્ચિમી પ્રદેશમાં વિશાળ લૉન, ખેતરો વગેરે જોવા મળે છે એ હકીકત છે, પણ એ તો ભૂગોળનો પાઠ કહેવાય. કવિતાની તો ભાષા જ નોખી. અહીં ‘મધ્યપશ્ચિમી’ શબ્દ મોકળાશ અને સાદગીભર્યા શાંત મધ્યમવર્ગીય ઘરેલુતાની છબી તો ઉજાગર કરે છે, અમેરિકાના લાક્ષણિક રોજિંદા જીવનનું પ્રતીક પણ છે, તથા ‘દેશ તેવો વેશ’ના ન્યાયે એક આપ્રવાસીના સ્થાનિક સંસ્કૃતિના આત્મસાતકરણની પ્રતીતિ પણ છે. પારકા દેશમાં પોતાના પરિવારની જગ્યા અને ભવિષ્ય બનાવવા માટે એક બાપ જે પરિશ્રમ કરે છે એય અહીં વ્યક્ત થાય છે.

કવયિત્રી પિતાના ઉદ્યમને ધ્યાનપૂર્વક નિહાળી રહ્યાં છે. જમીનમાંથી નિંદામણ મૂળ સાથે બહાર આવે એ જ રીતે કવયિત્રીને પોતાનું અંતર બહાર ઉલેચાતું અનુભવાય છે. જે ભીતર છે એ બહાર આવે છે. જે ભીતર હોય એ જ બહાર આવી શકે. એ જ આવી રહ્યું છે. કારણ આ પ્રકારનું ચિંતન-મનન જ એમનો જન્મગત સ્વભાવ છે. આ સ્થળે એક ઇન્ટરવ્યૂમાં કવયિત્રીએ જે કહ્યું હતું, એ યાદ આવે છે: “મને લાગે છે કે ભાષા હંમેશા ધીરજપૂર્વક આપણી પ્રતીક્ષા કરે છે કે ક્યારે આપણે એની સાથે જોડાઈએ, ક્યારે એની સાથે ક્રીડા કરીએ, એના અવયવોને નવેસરથી ગોઠવીએ, અને કંઈક અલગ-વિચિત્રનું સર્જન કરીએ. કવિતા સાથે ‘વાટાઘાટો’ કરવામાં કશું ખોટું નથી- એ કંઈક કહેશે, તમે કંઈક કહેશો, તમે કહેશો હા! અથવા કહેશો ઓહ ના, પણ આપ બંને ભેગા મળીને એક સંપૂર્ણ અનુભૂતિ સર્જો છો.” શબ્દોની સાથે ક્રીડા કરી નવી જ ભાષા, નવું વ્યાકરણ સર્જી શકે એ સર્જક જ કહી શકે કે ચિંતન મારું જન્મજાત માધ્યમ છે. કવિતામાં આગળ જતાં આ ‘અલગ’ તરી આવતી ભાષાક્રીડા જોવા મળશે.

એમની પાસે સિલકમાં કેવળ કેટલીક નોંધ જ બચી છે. અને રાઇટર્સ બ્લૉકનું શિંગુ ફૂંકતી વસૂકાઈ ગયેલી ગાય કેવી અર્થહીન કલમ બચી છે અને ક્યારેક બારીમાંથી આવતી ડુંગળીના ફૂલોની સુવાસ. ડુંગળી નામ કાને પડતાં જ આપણી ઘ્રાણેન્દ્રિય આંખમાં આંસુ આણી દે એવી તીવ્ર વાસથી તરબતર થઈ જાય, પણ અહીં ડુંગળીની વાસની નહીં, ડુંગળીનાં ફૂલોની સુ-વાસની વાત છે. એ મંદ અને મીઠી હોય, સ્મરણ જેવી.

કવયિત્રી કહે છે કે, હું ક્યારેય પહોંચતી નથી. પિતામાં જે સ્થિરતા અને સાતત્ય નજરે ચડે છે, એથી વિપરીત દીકરી જીવનના માર્ગ પર નિત્ય બદલાઈ રહી છે. સ્વયંની ઓળખ હોય કે જાત વિશેની સમજણ- બધું જ અસ્થાયી છે, અનિત્ય છે. ગતિશીલ છે, પરિવર્તનશીલ છે. સ્વયં અને અન્ય વચ્ચેની ભૌતિકતા બાબત સાધવા પૂરતો ક્ષણિક સંવાદ સાધી લઈ કથક ભીતરને પિછાનવાની મથામણમાં જ પુનઃ રત થઈ જાય છે. જે દેશ એ પાછળ છોડી આવ્યાં છે, એ દેશ કાળાન્તરે એમને ઇચ્છાની જેમ જકડી રહ્યો છે, પ્રતિરક્ષિત કરી રહ્યો છે. નવા દેશની સભ્યતા વચ્ચે નિજની સભ્યતા લુપ્ત ન થઈ જાય એ માટેનું યથાયુક્ત રસીકરણ વતનપ્રેમમાંથી સાંપડે છે. વતનપ્રેમ અને વતનનાં સંસ્કાર એને નવા દેશ અને સ્વયં- બંને સામે રક્ષણ આપે છે. પૂછવામાં આવે તો પોતે ખરેખર શું છે એ બતાવવા સર્જક તૈયાર છે,

પણ અહીં જે નજરે ચડે છે એ તો કેવળ બાપ-દીકરી છે, જેમની વચ્ચે ક્યારેય કોઈ વિરોધ કે ઝઘડા નથી. ‘Here we are, my father and I, never hostile, a small offering’ –વ્યાકરણની દૃષ્ટિએ ચાર ટુકડામાં વહેંચાયેલ આ વાક્ય સહેજ અટપટું લાગે છે, પણ સવિશેષ અટપટો પ્રયોગ છે ‘નેવેર હોસ્ટાઇલ.’ કવિતામાં આગળ ‘faithless’ શબ્દ વપરાયો છે. આ બંને શબ્દ કવિતાના સળંગ માળખાબહારના –આગંતુક હોવાનું અનુભવાય છે. જે કામઢા પિતાને ધ્યાનપૂર્વક નિહાળતાં સર્જક માટે આત્મનિરીક્ષણનો દરવાજો ખૂલે છે, એમની સાથેના સંબંધમાં આ શબ્દોનો ઉપયોગ આશ્ચર્યજનક તો લાગે, પણ સર્જકે સહેતુક કર્યો જણાય છે. બે જણ વચ્ચે ક્યારેય કોઈ ઝઘડો જ ન હોય તો એ વાત ઉલ્લેખવાની આવશ્યક્તા પણ ઊભી થતી નથી. પણ બાપ-દીકરીને પરસ્પર ક્યારેય કોઈ વાંધાવચકા પડતા ન હોવાની વાતનો આયાસપૂર્વક કરાયેલ ઉલ્લેખ બે જણ વચ્ચેના અંતરને તો સ્થાપિત કરે જ છે. ગામડાથી વિરુદ્ધ શહેરોમાં અને ચીન જેવા દેશોથી વિરુદ્ધ અમેરિકા જેવા ભૌતિકતમ દેશમાં માનવીય સંબંધોની ઉષ્માનો શૂન્યાવકાશ બહુ મોટી સમસ્યા છે. બંને ઉભયને ચાહે છે, પણ વિસ્થાપન અને અમેરિકી સંસ્કારના પ્રતાપે સહેજ અંતર પણ અનુભવે છે. પરિવારમાં બાપ-દીકરી સિવાય કોઈ છે કે કેમ એ વિશે કવયિત્રીએ કોઈ ચોખવટ કરી નથી, પણ એ આવશ્યક પણ નથી. વતનથી વિખૂટા પડેલ બંને જાણે છે કે તેઓ જ એકમેકનો ખરો અને એકમેવ સધિયારો છે. રસોડાના મેજ પર સુશોભનાર્થે થોડાં ફૂલ કાપીને સજાવાયાં છે. કવયિત્રી મુખર થઈને કહે છે કે મધ્યમવર્ગીય કુટુંબમાં જરૂરિયાત કરતાં થોડી વધારાની આવક થવા માંડે ત્યારે આ પ્રકારની ‘લક્ઝરી’ પોષાય.

સર્જક કહે છે કે હજીય સંભવ છે. આપણને સવાલ થાય કે શું સંભવ છે? કવયિત્રી જવાબ આપવાના બદલે સામો સવાલ મૂકે છે: શું હું જીવી રહી છું? શું હું પુનરીક્ષણ-રિવિઝનને મારો દૈવ ગણું છું? ઉપર આપણે ‘અલગ’ તરી આવતી ભાષાક્રીડાનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો એ અહીં પ્રત્યક્ષ જોઈ શકાય છે. અરુઢ વાક્યપ્રયોગોની સાથે સાથે પિતાજીને બાગમાં કામ કરતાં જોઈને ધ્યાનમાં સરી પડેલ કવયિત્રીનું ભીતર બહાર આવી રહ્યું છે એ વાત પણ ધ્યાનમાં રાખીને આપણે આખી કવિતાને આસ્વાદવાની છે. થોડી વાર પહેલાં પોતાના અસ્થાયીપણાના સ્વીકાર સાથે પોતે ક્યાંય પહોંચતી ન હોવાનો સ્વીકાર કરનાર સર્જક એ વાત પણ સ્વીકારે છે કે હા, પોતે પુનર્સુધારણા-પુનરાવલોકનનો જીવનના સૂત્રધાર તરીકે સ્વીકાર પણ કરે છે અને સાથોસાથ પોતાના જીવંત અસ્તિત્ત્વનો પણ!

આજ પૂરતું કામ પતાવી પિતા ઓજારો ઘસડીને ઘર ભીતર લાવી રહ્યા છે. એમનું માથું મહેનતના પસીનાથી ચળકી રહ્યું છે, પણ હોઠો પર સ્મિત છે. વળી આ સ્મિત કાયમી છે. જીવનની ગમેતેવી હાડમારીમાંય પિતાના ચહેરા પરનું આ સ્મિત અણનમ રહ્યું છે. કવિ પિતાને શ્રદ્ધાહીન કહે છે. પિતા માટે વપરાયેલ પ્રથમ નકારાત્મક શબ્દ! કદાચ આ શ્રદ્ધાહીનતા ઈશ્વરના સંદર્ભમાં હોઈ શકે. અમેરિકન સભ્યતા બાબતે પણ હોઈ શકે, કે વિદેશમાં પોતાની અલગ ઓળખ ઊભી કરવા અંગેય હોઈ શકે, પણ અગત્યની વાત એ છે કે વિદેશની ભૂમિ પર પણ પોતાની દીકરી બાકી બચેલા સમયમાં જે કંઈ પણ બની શકે એની જાળવણી બાબતે તેઓ સતર્ક છે. શ્રદ્ધાહીન વિશેષણના કારણે દીકરીના ભવિષ્ય બાબતની પિતાની શ્રદ્ધા અને જાગરુકતા વચ્ચેનો વિરોધાભાસ વધુ તીવ્ર બને છે. પોતાના આ ચીની પિતાના નામ પર કવયિત્રી આમીન કહે છે, પરિણામે શ્રદ્ધાહીનતા અને શ્રદ્ધા વચ્ચેનું એક વર્તુળ પણ સંપૂર્ણ થાય છે અને કાવ્ય પણ.

પિતાજીનો ધર્મ, ઈશ્વર અને આસ્થા બધું એનો પરિવાર જ છે. વતનમાં કદાચ માથે હાડમારીઓના ડુંગરાઓ તૂટી પડ્યા હશે કે વતનમાં વિકાસની તકો ધૂંધળી દેખાઈ હોય એય બનવાજોગ છે. એય સંભવ છે કે વતનમાં કદાચ તકલીફ નહીં હોય, પરંતુ જે રીતે આખી દુનિયાને અમેરિકામાં પોતાનું ભવિષ્ય વધારે ઉજળું દેખાય છે, એ રીતે કુટુંબનું ઉજ્જ્વળ ભાવિ ભાખીને તેઓએ નિર્વાસિત જીવન અપનાવ્યું હોય. કારણ ગમે તે હોય, પરિવાર માટેની એમની નિષ્ઠા બાબતે રતીભાર પણ શ્રદ્ધાહીન થઈ શકાય એમ નથી. અમેરિકા આવીને તેઓ ચીવટાઈથી નિંદામણ તો મૂળિયાસોત ઉખાડી રહ્યા છે, પણ સંતાનોના મૂળ વતન સાથેનાં મૂળ ઉખડી ન જાય એની સતર્કતા પણ સેવે છે.

વિદેશમાં નાયિકાને વર્તમાન અને ભાવિ બંને વિશે અવઢવ છે. સિલકમાં કેટલીક નોંધ, રાઇટર્સ બ્લૉકના શરણે જઈ ચડેલ કલમ અને કેટલીક યાદો જ બચ્યાં છે. રહી રહીને એને પોતાના અસ્તિત્વ અંગે પણ શંકા જન્મે છે, પરંતુ પોતાના ભવિષ્ય માટે સતત સતર્ક અને પ્રયત્નશીલ પિતાને જોઈને એનું આપોઆપ નિવારણ પણ થઈ જાય છે. નિજ વિરાસતના દાયરામાં રહી સ્વયંની ખોજ તથા ભૂતકાળનું સન્માન કરવા સાથે વર્તમાન પરિસ્થિતિને સુસંગત પરિવર્તન અને પુનરાવર્તનને વિકાસનો ભાગ માનવાની સમજણ સુધીનો ચેતોવિસ્તાર એ આ કવિતાનો અર્ક છે. પ્રથમદર્શી સામાન્ય લાગતા સંબંધ સ્નેહના પવિત્ર અર્ઘ્યમાં પરિણમે એનું નામ જ પરિવાર. પરિવાર એટલે વસૂકાઈ ગયેલી કલમ પર ખીલતી પ્રેમ અને સ્વાર્પણની સાચી કવિતા…