રજકણ – હરીન્દ્ર દવે

આજે ફરી એકવાર દિલિપકાકાના સંગીતનો જાદુ માણીએ..! સાથે સ્વર none other than આલાપ દેસાઈ..!! અને આલાપના તબલાના ચાહકો – આલાપના અવાજના ચાહકો – આલાપના સ્વરાંકનોના ચાહકો માટે એક સમાચાર –

આ વર્ષના ગુજરાત સમાચાર સમન્વય કાર્યક્રમમાં આ યુવા કલાકારને ‘પૂજ્ય શ્રી મોરારીબાપુ’ના હસ્તે એવોર્ડ અર્પણ કરવામાં આવશે..!!

અભિનંદન આલાપ… ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ… !!!

સ્વર – આલાપ દેસાઈ

સંગીત : દિલિપ ધોળકિયા

******

Posted on January 28, 2007

મોરપિચ્છ અને ટહુકો શરુ કર્યાના થોડા દિવસો પછી આ ગીત મોરપિચ્છ પર મુક્યું હતું, આજે કવિ શ્રી હરિન્દ્ર દવેનું આ અમર ગીત સ્વર અને સંગીત સાથે ફરીથી રજુ કરું છું.

પપ્પાએ રેકોર્ડ કરાવેલી કેસેટમાં આ ગીત હતું; એટલે ઘણી નાની હતી, ત્યારથી આ ગીત સાંભળું છું. જેમ જેમ એના શબ્દોનો અર્થ સમજાયો, તેમ તેમ વધારે ગમ્યું આ ગીત. એકદમ ઉંડાણપૂર્વક ભલે આ ગીતને હું જાતે ન સમજી શકી, પણ ઘણી વાર શબ્દોનો જાદુ એવો હોય છે કે ગમવા માટે એ સમજવા જરૂરી નથી હોતા. અને હા, લતાજીનો સ્વર અને શ્રી દિલિપભાઇનું સંગીત આ ગીત માટે ‘સોને પે સુહાગા’ જેવું લાગે છે.

સ્વર : લતા મંગેશકર
સંગીત : દિલિપ ધોળકિયા

21 sun1

.

એક રજકણ સૂરજ થવાને શમણે,
ઉગમણે જઇ ઊડે, પલકમાં ઢળી પડે આથમણે.

જળને તપ્ત નજરથી શોશી
ચહી રહે ઘન રચવા,
ઝંખે કોઇ દિન બિંબ બનીને
સાગરને મન વસવા

વમળ મહીં ચકરાઇ રહે એ કોઇ અકળ મૂંઝવણે.
એક રજકણ…

જ્યોત કને જઇ જાચી દીપ્તિ,
જ્વાળ કને જઇ લ્હાય;
ગતિ જાચી ઝંઝાનિલથી,
એ રૂપ ગગનથી ચ્હાય;

ચકિત થઇ સૌ ઝાંખે એને ટળવળતી નિજ ચરણે.
એક રજકણ…

– હરીન્દ્ર દવે

(કવિ પરિચય)

ડૉ.વિવેક ટેલર ના શબ્દોમાં આ કવિતાનો ભાવાર્થ :
‘રજકણ’ એ હરીન્દ્ર દવેએ ઈ.સ. 1961માં લખેલી સર્વકાલીન કવિતા છે. આવી કોઈ મહાન કૃતિનું જ્યારે અર્થઘટન કરવાની કોશિશ હું કરી રહ્યો છું ત્યારે મને ખ્યાલ છે કે મારા નામ-વિવેક-માં જે ‘ચ’ નથી(વિવે-ચ-ક), એ બનવાની ધૃષ્ટતા હું નહીં કરું! હરીન્દ્ર દવેના ભાવજગતને આપણા જાગ્રત મનની પછીતે ઊભું રાખીને આ કાવ્યને જોવાની કોશિશ કરીએ.

આ કવિતાને મેં જે અલગ અલગ નજરે જોઈ છે, એ તમામ દ્રષ્ટિકોણેથી આસ્વાદીએ.
પહેલી નજરે જોઈએ તો કવિતામાં શું દ્રષ્ટિગોચર થાય છે? કવિતાના શીર્ષક અને ધૃવપંક્તિ એક એવી રજકણની વાત લઈને આવે છે જે સૂરજ થવાનું સપનું જુએ છે. રજકણ પણ ઈચ્છે છે કે સૂરજ બનીને ગરમ નજરોથી એ જળમાંથી ઘન યાને વાદળ સર્જે કે બિંબ બનીને રોજ સાંજે સાગરમાં જઈને વસતા સૂરજની પેઠે કદીક સાગરમાં જઈને રહે. પણ એના જીવનની વાસ્તવિક્તા આ સપનાંથી સદૈવ વેગળી રહે છે… એક વમળ ક્યાંકથી ઉઠે છે અને એના મનની મનમાં જ રહી જાય છે, એક અકળ મૂંઝવણ બનીને! તોય સૂરજ થવા માટે રજકણ શું નથી કરતી? એ જ્યોત પાસેથી પ્રકાશ અને અગ્નિ પાસેથી ગરમી માંગે છે. ઝંઝાવાત પાસેથી એની ગતિ અને આકાશ પાસેથી એનું રૂપ મેળવીને સૂર્યની સમકક્ષ થવાના સ્વપ્નો જોતી રજકણને આખરે લોકો ક્યાં પ્હોંચતી જુએ છે-પોતાના ચરણોની નીચે? ધૂળ ઈચ્છે તો પણ સૂરજ બની શક્તી નથી…
પણ આ લીટીઓની વચ્ચે છુપાયેલા હરીન્દ્ર દવેને શોધીએ તો? શું અહીં પોતાની રજકણ જેવડી હેસિયત ભૂલીને ખુદાની સમકક્ષ થવાનું સપનું જોતા પામર મનુષ્યની વાત છે? કવિ શું મનુષ્યને એની તુચ્છતાનો અહેસાસ કરાવવા માંગે છે? પોતાની હસ્તીથી વધીને કશું શક્ય નથી એવો ભાવ છુપાયો છે અહીં?

કે પછી નકલ યા ઉછીના મેળવેલા ગુણની નિરર્થક્તાની અહીં વાત છે? અહીં શું એવું ઈંગિત છે કે કોઈના જેવું થવા માટે કરેલા અનુકરણનો અંત આખરે વમળમાં ફસાયેલી રજકણ જેવો જ હોય છે? અને કોઈની પાસે ભીખીને માંગેલી કળા- ભલે ને એ પ્રકાશ, અગ્નિ, ગતિ કે ગગનસમી દેદિપ્યમાન કેમ ન હોય- છે તો ઉછીનું જ અને નકલ કે ઉધારનું અંતિમ અને સાચું સ્થાન તો લોકોની ઠોકરમાં જ હોય છે.

અને ત્રીજો અર્થ એવો પણ તો કાઢી શકાય ને કે ભલેને વમળમાં અટવાઈ જવાનો યા લોકોની ઠોકરોમાં ખોવાઈ જવાનો ડર હોય, ભલેને આપણી હસ્તી એક રજકણ જેવડી ટચૂકડી હોય, સૂરજ થવાનું સપનું કદી છોડવું ન જોઈએ?! આપણું સ્વપ્ન પૂર્ણ કરવા માટે ભલે ને સદગુણોની ભીખ કેમ ન માંગવી પડે…સ્વપ્ન અને એને સફળ કરવા માટેનો પુરૂષાર્થ કોઈ પણ કાળે પડતો મૂકવો ન જોઈએ…

આ સિવાય પણ કોઈ અન્ય રીતે આ કવિતાને મૂલવી શકાશે ને? અન્ય મિત્રો શું કહે છે? છે અહીં એવી કોઈ રજકણ જે સૂરજ થવાનું શમણું દેખે?!
-વિવેક

46 replies on “રજકણ – હરીન્દ્ર દવે”

  1. મારી દ્રષ્ટિએ….
    જીવનની એ પળો વિશે છે જે ચડતી પડતી અનુભવે છે… ક્યારેક ઉત્સાહિત છે, તો ક્યારેક ગ્લાનિવત છે. ક્યારેક સપનાંથી થનગનતી છે, તો કયારેક નિરાશાવત છે.
    બીજી રીતે જૂઓ તો લાગે કે એક કન્યાની કુમારાવસ્થાની ઉર્મિઓ આલેખાઇ હોય…
    વધુમાં તો આપણા વિવેકભાઇ જ એમાં વધારે પ્રકાશ પાડી શકે….

  2. Siddharth says:

    આ સરસ રચના છે, મારી પાસે આની ઓડીયો કદાચ લતા મંગેશકરનાં સ્વરમાં છે. જો મળ્શે તો જરૂરથી પ્રસિદ્ધ કરીશ.

    સિદ્ધાર્થ

  3. ‘રજકણ’ એ હરીન્દ્ર દવેએ ઈ.સ. 1961માં લખેલી સર્વકાલીન કવિતા છે. આવી કોઈ મહાન કૃતિનું જ્યારે અર્થઘટન કરવાની કોશિશ હું કરી રહ્યો છું ત્યારે મને ખ્યાલ છે કે મારા નામ-વિવેક-માં જે ‘ચ’ નથી(વિવે-ચ-ક), એ બનવાની ધૃષ્ટતા હું નહીં કરું! હરીન્દ્ર દવેના ભાવજગતને આપણા જાગ્રત મનની પછીતે ઊભું રાખીને આ કાવ્યને જોવાની કોશિશ કરીએ.

    આ કવિતાને મેં જે અલગ અલગ નજરે જોઈ છે, એ તમામ દ્રષ્ટિકોણેથી આસ્વાદીએ.
    ( વિવેકભાઇના શબ્દો – કવિતાનો ભાવાર્થ અહીંથી લઇને આ ગીતની સાથે જ રજુ કર્યો છે)

  4. manvant says:

    માનનીય ડૉ.શ્રી વિવેકભાઇએ વિચારેલો ત્રીજો અર્થ મારી સાથે સંમત છે.

  5. Anonymous says:

    Excellent work in our mother tongue. Hope I can write in gujarati and help your adventure.

    Bharat

  6. UrmiSaagar says:

    અરે વાહ જયશ્રી! ૭ મહિના પછી તેં આ ફરી આજે મુક્યું તો પણ એકદમ નવું જેવું જ લાગ્યું!! મને લાગે છે આપણે આપણી જુની પોસ્ટનું સમયાંતરે પુનરાવર્તન કરવું પડશે! મઝા આવી ગઇ…

  7. Ramesh Shah says:

    જયશ્રી,
    ફરી પાછુ એક ભૂલ તરફ ધ્યાન દોરું ? સંગીતકાર નું નામ દિલિપ ‘ઠોલકિયા’ નહી પણ “ધોળકિયા” છે.

  8. Harshad Jangla says:

    લતાદીદીનુ આ અવિસ્મરૈણિય ગીત કહી શકાય.
    -Harshad Jangla
    Atlanta, USA
    Jan 29 2007

  9. ashalata says:

    ઘણુ સુદર ગીત છે
    આભાર

  10. sagrika says:

    રજકણે સુરજ થવાનુ સપનુ ના જોવાઈ, દીવો મશાલ પણ ના બની શકે, રજકણે જો સુરજ થવાનુ હોય તો તેણે આકાશ મા ઉગવુ પડે છે,

  11. આ ગીત સાંભળવા સાથે ગાવામાં પણ ખૂબ મીઠુ છે.

  12. tejas says:

    IM AGREED WITH URMI!! SUCH IT HAS VERY HAEVY FEELINGS! BEAUTIFUL SONG!

  13. sneh says:

    ghani badhi var aa geet sambhlya ane gaya pachi,aje bhavarth vanchya pachi geet vadhare gantu thayu che.

  14. himanshu says:

    I have tried to read all comments.It may help to fully appriciate this song/poem,if some well known facts are recalled.Shri Harindra Dave studied at Shamaldas college,Bhavnagar.He wanted to persue academic carrier.Due to reasons unknown he was given a few marks less than required to get class required for selection.This gave a rude shock and hurt.He felt he was treated as insignificant as a suspended particle in air-rajkan!.So he says look what happens to a rajkan if it aspires to become as bright as sun!It is thrown back to earth to be crushed under feet of the ruthless .It is wellknown that he came to mumbai rose to show his real caliber and rise above many.His novel,”Madhav Kyany nathi madhuvan ma” was also reviewed harshly, but people liked it there many editions to prove its place.Many may not know that Kanaiyalal Munshi dictated” Krishnavtar” in english to Shri Jyotindra Dave in the begining and then to Harindra Dave!.If a reader does not read “forward” carefully, he would not at suspect that this is translation-what a translation.I hope readers will enjoy better this Lata’s unforgetable song.

  15. યોગેશ એન. વ્‍યાસ says:

    એક રજકણ સૂરજ થવાને શમણે,… સુંદર વિચારો સાથે જીવનની વાસ્‍તવિક્તાને યથાર્થ સ્‍વરુપે હરિન્‍દ્રભાઇએ જે નિરુપણ કરેલ છે તે જ્ઞાન-વિચારોનું ઉંડાણ હ્રદયસ્‍પર્શી અને આનંદદાયક લાગે છે.

  16. Amit Desai says:

    This is uniqe combination of words (shabda), Notes (Sur / swar), rythm (taal) with expressions (Bhav) given by Lataji. Like many others, I heard this song since childhood. With maturity, I can now go through the philosophy of the song which is aptly made clear by Dr. Vivekbhai.Thanks. I was searching for lyrics since long. “Tahuko” fulfilled my wish. This song is very close to my heart & will remain so.

  17. DARSHNA says:

    ગાયેલા શબ્બ્દ અને લખેલા શબ્બ્દ {બિજા ફકરામા} જુદા મલમ પડેલા સભળ્યા

  18. જયશ્રીબેન,
    રોજ સવારે એક નવા ટહુકા સાથે તે તારીખના ગત બે ટહુકા કરી આપ અતિસુંદર કાર્ય કરો છો. ગુજરાતી રસિકજનો એક સાથે ત્રણ કાવ્યોની મઝા તો માણે જ છે પણ સાથે સાથે ત્રણ વર્ષના વિચારોની આપલે પણ કરી શકે છે. આ કાવ્યને હું અધ્યાત્મની દ્રષ્ટિથી જોઉં છું તો એમ લાગે છે કે આમાં જડ તત્વોની શક્તિનો વિવાદ દરેકની આત્મકથા રૂપે કવિએ વર્ણવ્યો છે.
    ચન્દ્રકાન્ત લોઢવિયા.

  19. Dharmesh says:

    અદભુત ગીત રચના અને લતદિદિનો સ્વર, વાહ!!! આભાર આભાર આભાર

  20. Bharat Pandya says:

    ક્યાક સાંભ્ળ્યું હતું કે આ ગીત હરીન્દ્ર દવે એ તેઓને જ્યારે એમ.એ. મા પ્રથમ વર્ફ ન આવ્યો ત્યારે લખ્યું હતું.શું એ વાત સાચી છે ?
    આ ગીત દિલીપભાઈના ના સ્વરમા સાંભળવું એ એક લ્હાવો છે.જ્યારે દિલીપભાઈએ લતાજી ને આ ગીત ગવા વિનંતી કરી ત્યારે લતાજી એ કહ્યું કે તેમની પાસે રીહર્સલ કે પ્રેકટીસ નો સમય નથી માટે તે બન્ને જ્યારેમળે ત્યારે દિલીપભાઈએ તે ગીત સંભલળાવવું.આવું દસ બાર વખત થયું.દિલીપભાઈ ગાય અને લતાબાઈ સાંભળે.ત્યારબાડ રેકોડીંગ નુ< નક્કી થયું.લતાજી કહે “દિલીપભાઈ તમે ૧૨ વાર ગીત ગાયું અને દરેક વખતે જુદી જુદી હરકતો, મુરકી લીધી ! હવે હું તેમાથી મને સૌથી વધુ ગકી તે આજે હું લઈશ”.અને આમ આ અદભુત સ્વરાંકન રેકોર્ડ થયુ એમ કહેવાય છે.

  21. chandralekha says:

    મધુર શબ્દ મધુર સૂર મધુર સ્વર……..

  22. આ ગેીત , આ કલાકાર , આ કવિ , બહુજ અદ્ભ્ત , ગુજ્રરાતિ સાહિત્ય ના પરમ પદ પર વેીરાજ્માન , જેીવન સન્ગેીત ના જાદુ સ્માન , સબ્દો બહુજ ખુતે ને સમ્ય વેીતેી જાય ……………આ…ગેીત બદલ આબ્ભાર ….સબ્દ તુન્કો પદે ,તો પન , આભાર ,,,,,,,,અત્લે આભિનદન સહ ……………….ધન્યવાદ ………………………………………

  23. Manav says:

    ખરેખર મઝા આવી..

    આ ગીત મૂકવા બદલ આભાર. જયશ્રીબેન

  24. Anila Amin says:

    અદભુત ગીત જેટલી વાર સાભળીએ એટલી વાર નવુજ લાગે.કવિ કાલિદાસે શકુન્તલા

    માટે શાકુન્તલમા કહ્યુ છેનેકે ” ક્ષણૅ ક્ષણે યન નવતામ ઉપૈતિ તદેવ રૂપમ રમણીયતાઃ”ક્ષણે ક્ષણે

    જે નવિનતા અર્પે તેજ સાચી સુન્દરતા. આગીતમા કવિએ જે વ્યક્ત કર્યુછે તેની સાથે મને

    ગની દહીવાલાની એક રચના ” ભિખારણ ગીત મઝાનુ ગાય” યાદ આવેછે એકાઈ પભુ પાસે

    એવીજ અપેક્ષા રાખેછેકે-મને અતલસ અમ્બરના ચીર્, ચાદો અને સુરજ પોતાના અમ્બોડા

    માટે અને પછી ની પન્ક્તિમા કવિએ સરસ લખ્યુછેકે ” એનીલટિએ લટિએ લીખો બબ્બે

    હાથે ખણતી જાય, ભિખારણ ગીત મજાનુ ગાય.” આપણ સરસ કાવ્ય છે, મળૅતો

    કોઇકવાર મુકવા વિનતિ.

  25. Maheshchandra Naik says:

    આ ગીત દરેક વખતે એક વિશેષ ભાવાર્થ લઈને આવતુ હોય એવુ અનુભવી શકીએ છે……વારંવાર સાંભળવાનુ ગમે એવુ છે, આભાર

  26. chirag says:

    સુપર લાઈક !!

  27. DILIP SHAH says:

    શબ્દ અને સુર નો સુરમ્ય સથવારો.

  28. chandrika says:

    ગીત તો ખુબ જ સુંદર છે, પણ આલપ ને અભિનંદન બહુ નાની ઉંમરે એવોર્ડ્ મળી રહ્યો છે તેની કાબેલિયત માટે તે સારુ.GOD BLESS YOU

  29. Vijay Bhatt (Los Angeles) says:

    લતાજિ એ આટ્લુ સુન્દર ગાયુ!!!!… બીજા કોઇનુ ગાયેલુ.. તેની સરખામણીમા સહેજ્ ઉણુ લાગે…

  30. Falguni Bhatt says:

    Ghana samaythi arth janwani wish aaje puri thai.Raday ti abhar

  31. vikyishi says:

    આ ગેીત અનેક વાર સમ્ભલુયુ ચે. હુ પન એક સુરજ ને ૮ વર્શ થે પ્રેમ કરુ ચ્યુ… એઅજ એઅક રજ્ક્ક્કન બનિ ને..ખબ્ર નથિ શુ આન્જમ આવશે રજ્ક્કન નો ? પુન હામ ચે….પ્રેરેના આ સુન્દેર ગેીત થિ મલ્તિ રહિ ચે મલ્તિ રહેશે…. આભાર્

  32. shailesh pathak says:

    વહ ભૈ વહ મજઅ
    પદિ ગય્….ખિબ્સુરત ગિત

  33. જયેન્દ્ર ઠાકર says:

    આ ગીત સુન્દર છે. સાથે સાથે લતાજીનુ ગાવાનુ પણ લાજવાબ છે ગીત સાભળીને એક શેર યાદ આવ્યો… બને ઇતને નાદન કી તુમારી મહેફિલમે આ બેઠે, જમીકી ધુલ બનકર આસમાસે દિલ લગા બેઠે. ….એક રજકણનુ સૂરજ થવાનુ શમણુ પણ કૈક આવુ જ છે.

  34. praful rana says:

    હુ માનુ ચ્હ કે ડો.ટૅલર ના પ્રમાણે ત્રિજો અભિપ્રય બરાબર લાગેચ્હે.કવિ ને કોઈ ને દુખ પહોડવા મા જારા પણ રસ નથિ. માણસે પુરતો પ્રયત્ન કરવો જોઇએ. આમ કરવા થિ ઇસ્વર નિ નજિક જવાઇ ચચ્હે
    પ્રફુલ રાણા

  35. Vishnu Joshi says:

    મિત્રો, આ રચનાના ગાયકની પણ આપણે સરાહના કરવી જોઈએ. આલાપને સુન્દર ગાયકી માટે અને પરમ આદરણીય શ્રી આશિતભાઈને આટલી સુંદર તાલિમ માટે હાર્દિક અભિનંદન. આલાપ ઉત્ત્તરોત્તર ગાયકીના શિખરો સર કરે તેવી શુભકામના.

  36. Nikhil says:

    અદભુત્!

  37. rajeshree trivedi says:

    મારુ સૌથી પ્રિય ગીત લતાજીના પ્રિય સ્વરમા.બસ જિઁદગીના એવા સત્યનો સ્વીકાર જે પરસ્પર વિરોધાભાસી છે.ગતિમાઁ જીવન છે એટ્લે જ ઇચ્છા અને અભીપ્સા છે અને પૂર્ણ તરફ -ઉર્ધ્વ તરફ ગતિ હોવી સહજ છે,અને મૂઁઝવણ ,અપૂર્ણતાને કારણે ગતિનુ રુઁધાઇ જવુઁ પણ સ્વાભાવિક છે.આપણે તો બસ માણવાનુ-હયાતિ–ને.હ્.દ ને -એમની રચનાને ઘટક ઘટ્ક પિવાની મજા છે.

  38. Monal says:

    મારુ ખુબ ગમતુ લતા મન્ગેશકરનુ ગુજરાતી ગીત! આભાર ટહુકો!

  39. Milan Smitesh Sheth says:

    શ્રી હરિન્દ્ર દવે સાહેબની જ એક પુસ્તિકા છે – “માધવ ક્યાંય નથી” ….. ગુજરાતી સાહિત્યની આ વિરલ વિભૂતિની અવિસ્મરણીય રચના છે.

  40. Narendra Ved says:

    ગીત તો અદભુત્ છે જ! પણ સાથે જે picture ની પસઁદગી પણ અદભુત્ જ છે!
    જયશ્રીબેન, picture selection તમે જ કરો કે?

  41. DR YOGESH says:

    very nice

  42. […] છે… છેલાજી રે, પંખીડાને આ પીંજરું, એક રજકણ સૂરજ થવાને શમણે, હવે પ્રભુ અવતાર લ્યો તો પ્રભુ જાણું, […]

  43. ushapatel says:

    સરસ!!એક નહીં પણ અનેક વખતે સાંભળીએ એટલીવાર અલગ અલગ દ્રષ્ટિકોણ થઈ ગૂઢાર્થને પામીએ એટલી સુંદર રચના બંને સ્વરાંકન અતિ મન ભાવન છે. અધ્યાત્મિક દૃષ્ટિકોણથી એક અનેરો આનંદ..પરમાનંદ લૂંટાવી શકે એવી અનુભૂતિથી પરમાત્મયોગનો એક સેતુ રચી જાય છે. સર્વ ગીતકાર ગાયક અને પ્રસ્તુતકર્તા બધા જ ધન્યવાદને પાત્ર છે.અસ્તુ..એક રજકણ…

  44. Nishith says:

    કવિ શ્રી હરીન્દ્ર દવે ના શબ્દો , આદરણીય શ્રી દિલીપભાઈ ધોળકિયા નું સ્વરાંકન , લતા મંગેશકર જેવી મહાન હસતી એ ગાયેલ રચના માટે કઈ કહેવું એટલે મારો પનો ટૂંકો પડે. ખુબ જ અદભૂત. ખરેખર બચપણ માં સાંભળેલું કૈંક અત્યારે પ્રગટ થયું . આંખ માં થી હર્ષ ના આંસુ આવી ગયા. અને વિશેષ તો આલાપ દેસાઈ ના કંઠે થી સાંભળી ને આંસુ ની માત્રા માં વધારો થયો. જયશ્રી બેન, ખુબ ખુબ આભાર .

  45. Dinesh Suthar says:

    સુંદર…સુંદર….સુંદર….

  46. ખુબ સુન્દર પન લતાજિ એમનિ તોલે કોઇ નહિ આવે.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *