Category Archives: કવિઓ

કવિઓ શ્રેણીમાંના બધા પોસ્ટ (કક્કાવાર). સંપૂર્ણ પોસ્ટ માટે ક્લીક કરો.

હતો હું સૂતો પારણે પુત્ર નાનો - દલપતરામ
जन गण मन अधिनायक - રવિન્દ્રનાથ ટાગોર
मोको कहाँ ढूंढे रे बन्दे - संत कबीर
અમોને નજરું લાગી ! - હરીન્દ્ર દવે
આવી આવી નોરતાની રાત - અવિનાશ વ્યાસ
કચક્કડાની ચૂડી - વિનોદ જોષી
કાવ્ય - સુરેશ દલાલ
કોણ છે ? - હનીફ સાહિલ
ગઝલ - બકુલેશ દેસાઇ
ટહુકે છે લીલીછમ ડાળ - અનિલ જોશી
તકદીર ખુદ ખુદાએ લખી - જલન માતરી
તને ચાહવી છે મારે તો - પ્રિયકાન્ત મણિયાર
ત્યારે હું ગઝલ જેવું લખું - ભરત વિંઝુડા
નાપાસ વિધાર્થીઓને ! - નિર્મિશ ઠાકર
નાળવિચ્છેદ - વિવેક મનહર ટેલર
નીકળ્યા ! - અમૃત ઘાયલ
પર્વતને નામે પથ્થર - ચિનુ મોદી ‘ઈર્શાદ’
પાગલપન - પન્ના નાયક
પિયુ આવો.. ઉરમાં સમાવો - નીનુ મઝુમદાર
મનામણાં - મણિલાલ દેસાઇ
મોરપિચ્છ મોકલજો - હરીન્દ્ર દવે
લાગી રે લગન - રાજેન્દ્ર શાહ
સમય પણ કેટલું વાગી શકે ! - ગુંજન ગાંધી
સૂરજ ! ધીમા તપો ! - ઝવેરચંદ મેઘાણી
હજુ તાજું સ્મૃતિમાં છે - ઉર્વીશ વસાવડા
હવે સખી નહિ બોલું - ભક્તકવિ દયારામ
હું તો લજામણીની ડાળી - તુષાર શુક્લ
હું મળીશ જ - રાજેન્દ્ર શુક્લ
'ક્ષેમુ દિવેટીઆ' સ્પેશિયલ 1 : ગોરમાને પાંચે આંગળીએ પૂજ્યાં - રમેશ પારેખ
'ક્ષેમુ દિવેટીઆ' સ્પેશિયલ 2 : સભર સુરાહી લલિત લચક.. - રાજેન્દ્ર શુક્લ
'ક્ષેમુ દિવેટીઆ' સ્પેશિયલ 4 : એવા રે મલક હજો આપણા - રવીન્દ્ર ઠાકોર
'ક્ષેમુ દિવેટીઆ' સ્પેશિયલ 5 : માધવે રાધા જ્યાં અધરે ધરી... - ઉશનસ
'ક્ષેમુ દિવેટીઆ' સ્પેશિયલ 6: મારી આંખે કંકુના સૂરજ આથમ્યા - રાવજી પટેલ
'ક્ષેમુ દિવેટીઆ' સ્પેશિયલ 7: એક પ્રશ્નગીત - રમેશ પારેખ
'મરીઝ'ની મહેફિલ...
'હું જીવી રહ્યો છું' ના જાહેર ચોકમાં.... - જવાહર બક્ષી
- એમાં મારો શું વાંક? - સુરેશ દલાલ
... કે તું આવી હશે - રાજેશ વ્યાસ 'મિસ્કીન'
.... તો કવિ રમેશ પારેખ દસ વર્ષ વધુ જીવ્યા હોત !
.... તો બેધડક તું મારી પાસે આવજે - ઊર્મિ
...કે વરસાદ પડે છે - મુકેશ જોષી
...કે હદપાર પંખીઓના ટહુકા થઇ ગયા - ભગવતીકુમાર શર્મા
...પતંગ થઇને આખો દિવસ ઊડે સૌ ગુજરાતી! - જય વસાવડા
...શબ્દો કબીર-વડની માફક - મનોજ ખંડેરિયા
​ઉનાળો કાળઝાળ થાય છે – અનિલ ચાવડા
‘શબ્દો છે શ્વાસ મારા’ને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ તરફથી 2011નું ‘પ્રથમ સર્જનાત્મક પુસ્તક’નું પારિતોષિક
…કે બેઠો મૂંછોના ખેતરમાં બગલો - ડૉ. વિવેક મનહર ટેલર
अँखियाँ हरि दर्शन की प्यासी - सूरदास
आग्रहाचे आमंत्रण - June 15 - Mumbai (Publication of Panna Naik's poems translated in Marathi)
इश्वर अल्लाह तेरे जहांमें ... - जावेद अख्तर
एक लडके को देखा तो ऐसा लगा..
कुछ लम्हे ऐसे होते है - વિરલ રાચ્છ
केनू संग खेलू होली - મીરાંબાઈ
जसोदा हरी पालने झुलावे - संत कवि श्री सूरदास
ठुमक चलत रामचंद्र – તુલસીદાસ
तेरे आने के बाद- ઊર્મિ
तेरे जाने के बाद - ઊર્મિ
पायोजी मैंने राम-रतन धन पायो - मीरांबाई
बाज़ीचा-ए-अत्फ़ाल है - मिर्झा गालिब
मधुराष्ट्कम ॥ - વલ્લભાચાર્ય
मन लागो मेरो यार फ़कीरी में ॥ - संत कबीर
मैं अपने आप से घबरा गया हूँ… (ત્રિપદી ગઝલ) - વિવેક મનહર ટેલર
ये कौन चित्रकार है....
रंजिश ही सही, दिल ही दुखाने के लिये आ… - एहमद फराज़
श्री नन्दकुमाराष्टकं - શ્રી વલ્લભાચાર્ય
सांवरे रंग राची - मीरांबाई
साहिब मेरा एक है – संत कबीर
ॐ તત સત શ્રી નારાયણ તું - આચાર્ય વિનોબા ભાવે
અ-બોધકથા – ચંદ્રકાન્ત ટોપીવાળા
અંજામ લઈને આવ મા - પ્રા. હિમલ પંડ્યા "પાર્થ"
અંતર મમ વિકસિત કરો - કવિવર શ્રી રવિન્દ્રનાથ ટાગોર (અનુ. પિનાકીન ત્રિવેદી)
અંતરંગ સખાને… - ઊર્મિ
અંતરપટ - જુગતરામ દવે
અંદર તો એવું અજવાળું - માધવ રામાનુજ
અંદરથી અજવાળો ~ ડૉ. મનોજ જોશી 'મન'
અંધાર શબ્દનો - મનોજ ખંડેરિયા
અંધેરી નગરી ને ગંડુ રાજા - દલપતરામ
અખિલ બ્રહ્માંડમાં એક તું શ્રીહરિ - નરસિંહ મહેતા
અજંપાનું ફૂલ – ગની દહીંવાળા
અટકળ - ઊર્મિ
અડધી રમતથી... (એક ઝલક)
અડોઅડ - સોનલ પરીખ
અઢી અક્ષરનું ચોમાસુ - ભગવતીકુમાર શર્મા
અણગમતું આયખું (ની ઉક્તિ) - જગદીશ જોષી
અત્તર રહી જાય નહીં ફૂલમાં !!! – કૃષ્ણ દવે
અત્તર-અક્ષર (હાઈકુ) -પન્ના નાયક
અત્તરિયાને – બાલમુકુન્દ દવે
અધરાતે મધરાતે - હરીન્દ્ર દવે
અનહદનો સૂર - હરીન્દ્ર દવે
અનિલને - રમેશ પારેખ
અનુભવ ગહરા ગહરા – જયન્ત પાઠક
અબોલડા - પ્રહલાદ પારેખ
અબોલા - પ્રહલાદ પારેખ
અભણ અમરેલવીએ કહ્યું - રમેશ પારેખ
અભાનોર્મિ - મણિલાલ દ્વિવેદી
અમ વચ્ચે બાપુ અમર રહો ! - જુગતરામ દવે
અમથા અમથા - ‘સરોદ’
અમથું જરાક અમે પૂછ્યું કે કેમ છો? - અનિલ જોશી
અમથો અમથો ખુશ થાઉં છું – મનોજ ખંડેરિયા
અમને ખબર નઇ - ડૉ. ગોપાલ શાસ્ત્રી
અમને પાગલને પાગલ કહી વારો નહીં - જગદીશ જોષી
અમર આશા – મણિલાલ ન. દ્વિવેદી
અમર જ્યોતિ - દારા એમ્ પ્રીન્ટર
અમર સદા અવિનાશ ! - તુષાર શુકલ
અમારા બધાં સુખ તમોને મુબારક - કમલેશ સોનાવાલા
અમારા વૉર્ડન – આલ્બ્રેશ્ટ હૌસહૉફર (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
અમારી પાસે - મરીઝ
અમારો ગુણિયલ ગુર્જર-દેશ – ન્હાનાલાલ કવિ
અમૃતા - જ્ઞાનપીઠ એવોર્ડ પુરસ્કૃત શ્રી રઘુવીર ચૌધરીની ખૂબ જ જાણીતી નવલકથા
અમે - ભાનુપ્રસાદ પંડ્યા
અમે - જાવેદ અખ્તર, અનુ. રઇશ મનીઆર
અમે અમદાવાદી - અવિનાશ વ્યાસ
અમે એવા છઇએ - સુરેશ દલાલ.
અમે કાગળ લખ્યોતો પહેલ વહેલો - મુકેશ જોષી
અમે કોમળ કોમળ…- માધવ રામાનુજ
અમે ગીત ગગનનાં ગાશું - ઉમાશંકર જોષી
અમે ગીતોના માણસ રે લોલ - હિતેન આનંદપરા
અમે ગુજરાતી - રઇશ મનીઆર
અમે ગુલમોર પીધો - દીપક બારડોલીકર
અમે તારા પ્રણયનાં ફૂલ ખરવા પણ નથી દેતાં - બરકત વિરાણી 'બેફામ'
અમે તો ગીત ગુલાબી ગાશું! - સુરેશ દલાલ
અમે દરિયો જોયો ને તમે યાદ આવ્યાં - ભાગ્યેશ જહા
અમે નિસરણી બનીને દુનિયામાં - દુલા ભાયા 'કાગ'
અમે નીકળી નથી શકતા - મનોજ ખંડેરિયા
અમે નીલ ફુવારે રમતાં રે મનગમતાં રે.. - પ્રવીણ બક્ષી
અમે બેસૂરા ક્યાં સુધી વાગીએ ? - રાહી ઓધારિયા
અમે મુંબઈના રહેવાસી - અવિનાશ વ્યાસ
અમે યુ.એસ.એ. ના રહેવાસી.... - ચન્દુ મટ્ટાણી
અમે યુ.કે.ના રહેવાસી - ચન્દુ મટ્ટાણી
અમે રે સૂકું રૂનું પૂમડું - મકરંદ દવે
અમે હોળીનો ગુલાલ છીએ ઘેરૈયા - સુરેશ દલાલ
અમો પ્રેમીઓના જીવનમાં વસી છે.. - શૂન્ય પાલનપુરી
અરુણોદય - ન્હાનાલાલ કવિ
અરે, મારા આ હાથ છે જડભરત - રમેશ પારેખ
અર્ઝ કિયા હૈ : પાન લીલું જોયું ને તમે યાદ આવ્યા... - હિતેન આનંદપરા
અલક ચલાણું ઓલે ઘેર ભાણું - સુરેશ દલાલ
અલબેલો અંધાર હતો - વેણીભાઇ પુરોહિત
અલવિદા હિમાંશુભાઈ! We will miss you...
અલ્યા ધીંગા વરસાદ તારા નામ પર.....
અલ્લક મલ્લક લાગણીઓની ઝાલર વાગે - લાલજી કાનપરિયા
અલ્લા બેલી - શૂન્ય પાલનપુરી
અલ્લાબેલી - સુંદરજી બેટાઈ
અવસાન સંદેશ - કવિ નર્મદ
અવાજ જુદો - રાજેન્દ્ર શુક્લ
અવાજથી ધ્વનિ સુધીની યાત્રા - લાભશંકર ઠાકર
અશ્રુ - ભગવતીકુમાર શર્મા
અશ્રુ ચાલ્યા જાય છે ... - શયદા
અશ્રુ પછીનું સ્મિત - બરકત વીરાણી 'બેફામ'
અષાઢ આયો - નિરંજન ભગત
અસત્ય કેવું અધિકૃત કરીને સ્થાપે છે – વિવેક કાણે ‘સહજ’
અસત્યો માંહેથી - ન્હાનાલાલ કવિ
અસ્તિત્વ ? - નીલેશ રાણા
અહીં સંત જનમ્યા હતા પારણે પારણે - અશરફ ડબાવાલા
અહો શ્વાસ મધ્યે વસંતો મહોરી - રાજેન્દ્ર શુક્લ
અહો! મોરપીંછ-મંજીરા વાગે છે - પન્ના નાયક
આ અંધકાર શો મ્હેકે છે ! - પ્રજારામ રાવળ
આ આદિ-અંતની સંતાકુકડી.. - અવિનાશ વ્યાસ
આ કલમ બસ તરવરી છે ત્યારથી… - અંકિત ત્રિવેદી
આ કાળું પાટિયું ને ચોક, લ્યો જવાબ, લખો ! - રમેશ પારેખ
આ કોની મનોરમ દ્ધષ્ટિથી...... -ગની દહીંવાલા
આ ગીત તમને ગમી જાય તો કહેવાય નહી - મકરન્દ દવે
આ જીંદગી જ છે કે છે ડાયરીના પાના! - ડૉ. મનોજ જોષી 'મન'
આ ધોધમાર વરસે - નયના જાની
આ નભ ઝૂક્યું તે કાનજી - પ્રિયકાંત મણિયાર
આ પા મેવાડ, અને ઓલી પા દ્વારિકા - ભગવતીકુમાર શર્મા
આ ફૂલ ખીલ્યાં કે ચહેરા - ભાસ્કર ભટ્ટ
આ મનપાંચમના મેળામાં - રમેશ પારેખ
આ મોજ ચલી - મકરંદ દવે
આ રંગભીના ભમરાને - ભાસ્કર વોરા
આ લાલ-પીળો દોરો - અવિનાશ વ્યાસ
આ વાયરાના તોફાને આવેલા વરસાદે - ભાગ્યેશ જહા
આ શ્હેર તમારા મનસૂબા ઉથલાવી દે... - રમેશ પારેખ
આ સઘળાં ફૂલોને કહી દો યુનિફોર્મમાં આવે - કૃષ્ણ દવે
આંખ સામે હમસફર વરસાદ હોવો જોઇએ - દિલીપ જોશી
આંખો અટવાણી જ્યારે વનની વનરાઇમાં - મનસુખલાલ ઝવેરી
આંખોમાં આખો અષાઢ લઈ છોકરી... – તુષાર શુક્લ
આંખોમાં આવી રીતે તું દૃશ્યો ન મોકલાવ - રમેશ પારેખ
આંખોમાં છલકતો કૈફ હશે - અમર પાલનપુરી
આંખોમાં દરિયો થઇ - રવીન્દ્ર પારેખ
આંખ્યુંના આંજણમાં - સુરેશ દલાલ
આંગણે ફૂલની બિછાત ન કર - ડો. મુકુલ ચોક્સી
આંગળીમાંથી - મનોજ ખંડેરિયા
આંધળી માનો કાગળ - ઇન્દુલાલ ગાંધી
આંબે આવ્યા મ્હોર ! - ડો. દિનેશ ઓ. શાહ
આકાશનું ગીત - અનિલ જોશી
આકાશમાંથી એક સિતારો ખર્યાની વાત - રાહી ઓધારિયા
આકાશી અસવાર - બાલમુકુન્દ દવે
આખા નગરની જલતી દીવાલોને... - મુકુલ ચોક્સી
આખીએ રાત તને કહેવાની વાત... - હર્ષદ ચંદારણા
આખું ચોમાસું તેં મોકલ્યું ટપાલમાં - સંદીપ ભાટિયા
આછી આછી રે મધરાતે - રમેશ પારેખ
આછી જાગી સવાર - પ્રિયકાંત મણિયાર
આજ એક ચકલી ફરી ચોખાનો દાણો લાવશે - ઉર્વીશ વસાવડા
આજ તો એવું થાય ! - દેવજી રા. મોઢા
આજ મને મોરપીંછનાં શુકન થયાં, સખી - રમેશ પારેખ
આજ મારા નુપૂરઝંકારને જગાડી કોણ જાય - પ્રવિણ બક્ષી
આજ મારા હૈયામાં ફાગણનો ફોરમતો ફાલ.. - સુરેશ દલાલ
આજ મેં તો મધરાતે સાંભળ્યો મોર... - ઇન્દુલાલ ગાંધી
આજ રીસાઇ અકારણ રાધા... - સુરેશ દલાલ
આજના માણસની ગઝલ - જવાહર બક્ષી
આજની ઘડી રે રળિયામણી - નરસિંહ મહેતા
આજની રાત હું ઉદાસ છું - હરીન્દ્ર દવે
આજે ફરીથી સાંજ પડે દિલ ઉદાસ છે - મનોજ મુની
આઝાદ પણ કરું - સુધીર પટેલ.
આટલું તે વ્હાલ નહીં વેરીએ... - સુરેશ દલાલ
આટલું બધું વ્હાલ તે કદી હોતું હશે ? - સુરેશ દલાલ
આટાપાટા અમદાવાદ... - ચીનુ મોદી
આત્મહત્યા કરવા જઇ રહેલ વ્યક્તિને !!! - કૃષ્ણ દવે
આદમથી શેખાદમ સુધી - શેખાદમ આબુવાલા
આદિલ સાહેબને હ્રદયપૂર્વક શ્રધ્ધાંજલી..
આપણ સૌ એ હરતાં ફરતાં પિંજરા....
આપણને જોઈ - રાવજી પટેલ
આપણામાંથી કોક તો જાગે ! - વેણીભાઈ પુરોહિત
આપણી આ વાર્તા - સંજુ વાળા
આપણી જ વાર્તા - ગૌરવ ધ્રુ
આપણી જુદાઈ - મનોજ ખંડેરિયા
આપણી તો આટલી છે વારતા - હિમલ પંડ્યા "પાર્થ"
આપણી વચ્ચે - સુરેશ દલાલ
આપણું મળવાનું ક્યાં સંભવ હવે – હિતેન આનંદપરા
આપણું હોવું હેંગઓવર જેવું - અદમ ટંકારવી
આપણે - 'જટિલ'
આપણે આપણી રીતે રહેવું - સુરેશ દલાલ
આપણે તો આવળ ને બાવળની જાત - કૃષ્ણ દવે
આપણે ભરોસે આપણે હાલીએ - પ્રહલાદ પારેખ
આપણે મળ્યા છીએ જ ક્યાં ! - ધીરુ પરીખ
આપણે માનવી, મનના રે મેલા
આપણે હવે મળવું નથી -જગદીશ જોષી
આપણો ઘડીક સંગ - નિરંજન ભગત
આપણો સંબંધ જાણે... - અંકિત ત્રિવેદી
આપશ્રી ક્યાં.... - કૃષ્ણ દવે
આપી આપીને તમે પીંછું આપો સજન - વિનોદ જોષી
આપી દઉં - ઉદયન ઠક્કર
આપો વીઝા રે - રઇશ મણિયાર
આભ - મણિલાલ દેસાઇ
આભનો એક જ મલક - સુરેશ દલાલ
આભમાં – મણિલાલ દેસાઈ
આભમાં ભિનાશ જેવું છે કશુંક - ડૉ. જગદીપ નાણાવટી
આભલામાં ઘૂમે આખું આભ રે... - મહેશ સોલંકી
આમ અચાનક જાવું નો'તું - દેવજીભાઈ મોઢા
આમ અધવચ્ચે હું થાકી ના શકું - વિવેક મનહર ટેલર
આર્શિવાદ - હિમાંશુ ભટ્ટ
આવ રે વરસાદ… - સંજય વિ. શાહ
આવ શબ્દની પાસે - કૃષ્ણ દવે
આવ સજનવા – દિલીપ રાવળ
આવકારો મીઠો આપજે રે - દુલા ભાયા 'કાગ'
આવન જાવન - પન્ના નાયક
આવવાનું કહી ગયા છે એ બધું મેલી, છતાં - મકરંદ દવે
આવશે - આદિલ મન્સૂરી
આવશે - કૃષ્ણ દવે
આવાં જીન્સ - ચંદ્રકાન્ત શાહ
આવી રસિલી ચાંદની - ભાસ્કર વ્હોરા
આવી વસંત મત્ત ફૂલોની રાણી - જયંત પલાણ
આવું તો કે’જે - અશરફ ડબાવાલા
આવે આવે ને જાય રે મેહુલિયો... – પ્રહલાદ પારેખ
આવે મેહુલિયો! - અવિનાશ વ્યાસ
આવો - ગૌરાંગ દિવેટિયા
આવો વરસાદ નહીં ચાલે... - મુકેશ જોષી
આવ્યાં હવાની જેમ અને ઓસરી ગયાં - રાજેન્દ્ર શુક્લ
આવ્યું છે કોઇ એની ખુશાલીની લા'ણ છે - શૂન્ય પાલનપુરી
આવ્યું ટહુકે ટહુકવાનું ટાણું ! - તુષાર શુક્લ
આવ્યો માસ વસંત વધામણાં - નરસિંહ મહેતા
આશા… ઉત્સાહ… ખુમારી… પુરુષાર્થ….
આષાઢી સાંજનાં અંબર ગાજે - ઝવેરચંદ મેઘાણી
આસપાસ - મનોજ ખંડેરિયા
આહા એટલે આહા એટલે આહા.... - મુકુલ ચોક્સી
ઇંધણા વીણવા ગઇ'તી મોરી સૈયર ... - રાજેન્દ્ર શાહ
ઇટ્ટા કિટ્ટા... - સુરેશ દલાલ
ઇશ્કનો બંદો - કલાપી
ઈચ્છાઓ ઘર ઘર રાખી છે - મકરંદ મુસળે
ઈશ્વર પડ્યો નથી રસ્તામાં - અવિનાશ વ્યાસ
ઈશ્વર સાથે નાતો - અમિત ત્રિવેદી
ઈસુ તથા શ્રી મોહનદાસ ગાંધીને – વિપિન પરીખ
ઉંચકી સુગંધ એક ઊભું ગુલાબ - ભાગ્યેશ જહા
ઉંબરે ઊભી સાંભળું રે બોલ વ્હાલમના.. - મણિલાલ દેસાઇ
ઉખાણું - હરીન્દ્ર દવે
ઉગતા પરોઢનો ટાઢો ટાઢો વાયરો - અવિનાશ વ્યાસ
ઉતાવળ સવાલમાં - મરીઝ
ઉદાસી વેડફી જો નાખવાની હોય તો - ગુંજન ગાંધી
ઉનાળાના કભાવનું ગીત - રમેશ પારેખ
ઉનાળો - જયંત પાઠક
ઉન્માદનો મહિમા - મુકુલ ચોક્સી
ઉપેક્ષામાં નહિ તો બીજું તથ્ય શું છે - જવાહર બક્ષી
ઉમળકો ! - ઊર્મિ
ઉરે ઉભરાતાં પ્રેમનાં તરંગો - રમણભાઇ પટેલ
ઉલ્લાસ કરીએ - નટવર ગાંધી
ઊંચી તલાવડીની કોર - અવિનાશ વ્યાસ
ઊંચી મેડી તે મારા સંતની રે - નરસિંહ મહેતા
ઊંટ - દલપતરામ
ઊંટ ભરીને આવ્યું રે - રાજેન્દ્ર શુકલ
ઊંડા અંધારેથી, પ્રભુ ! પરમ તેજે તું લઈ જા! (દિવાળીની શુભકામનાઓ)
ઊંડે ગયા વિના કદી મોતી પમાય છે ? - જલન માતરી
ઊગી જવાના -હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ
ઊગી જાય જંગલો - મણિલાલ દેસાઇ
ઊગે છે - કૃષ્ણ દવે
ઊડે ઊડે રે પતંગ ગુજરાતનો - રઇશ મનીઆર
ઊમટી આવ્યાં વાદળ - પન્ના નાયક
ઋણાનુબંધ પાછો નીકળ્યો - ધૂની માંડલિયા
ઋતુઓનું વર્ણન – દલપતરામ
એ આવતો રહે - પંચમ શુક્લ
એ ગીત મારા કહેવાય કઇ રીતે? - ધ્રુવ ભટ્ટ
એ જ લખવાનું તને... - સુરેન ઠક્કર 'મેહુલ'
એ જ લખવાનું સખા ! - ઊર્મિ
એ જિંદગી – ઉશનસ્
એ દેશની ખાજો દયા (Pity The Nation) – ખલિલ જીબ્રાન (અનુ. મકરંદ દવે)
એ રાત નથી, એ ચાંદ નથી - હરીન્દ્ર દવે
એ રી મૈં તો પ્રેમદિવાની - મીરાંબાઇ
એ સોળ વરસની છોરી - પ્રિયકાંત મણિયાર
એ… હેહેય…. હેહેય… ઝાડ - રમેશ પારેખ
એક - વિપિન પરીખ
એક અચંબો - સુંદરમ્
એક અણસારનો પડદો છે - રૂપજીવિનીની ગઝલ - જવાહર બક્ષી
એક અધૂરું ગીત - રમેશ પારેખ
એક ઉઝરડે - અમર પાલનપુરી
એક એવી તે પ્રીત અમે કીધી - જયંત પાઠક
એક એવું ઘર મળે આ વિશ્વમાં - માધવ રામાનુજ
એક કાગળ જૂનો…. – વિવેક મનહર ટેલર
એક કાગળ, એક કલમ - કમલેશ સોનાવાલા
એક કાવ્ય - પુરુરાજ જોષી
એક કાવ્ય - સુરેશ દલાલ
એક કોયલ આંગણામાં રોજ ટહુકી જાય છે - કિરણ ચૌહાણ
એક ખોબો ઝાકળ
એક ઘા -કલાપી
એક ઘેરો રંગ છે મારી ભીતર - વિવેક મનહર ટેલર
એક ચા મંગાવ - નયન દેસાઈ
એક ચોમાસે - રાજેન્દ્ર શુક્લ
એક છોકકરાએ સીટીનો હિંચકો બનાવીને... - રમેશ પારેખ
એક છોકરી સાવ અચાનક આંખો ઢાળે - અરવિંદ ગડા
એક છોકરીના હાથથી રૂમાલ પડે -રમેશ પારેખ
એક છોકરીના હોય ત્યારે કેટલા અરીસાઓ - રમેશ પારેખ
એક છોકરો + એક છોકરી + કંઇક બીજું ? - રમેશ પારેખ
એક જ ટીપામાં હો જાણે સાત સમંદર - પ્રા. હિમલ પંડ્યા "પાર્થ"
એક જ દે ચિનગારી, મહાનલ ! - હરિહર ભટ્ટ
એક જ રવિવાર કેમ ? - જિગર જોષી 'પ્રેમ'
એક ટહુકો છે, બધે સંભળાય છે. - અંજુમ ઉઝયાનવી
એક ટહુકો પામવા - પૂર્ણિમા દેસાઇ
એક તત્વ દિવ્ય છે... - જિગર જોષી ‘પ્રેમ’
એક તમારા મતને ખાતર - કૃષ્ણ દવે
એક દિવસ - લાલજી કાનપરિયા
એક નિસાસો - મનોજ ખંડેરિયા
એક પળ એ એવી દેશે વિતાવી નહીં શકે - મરીઝ
એક પળમાં... - નંદિતા ઠાકોર
એક પાટણ શહેરની નાર પદમણી - અવિનાશ વ્યાસ
એક પ્રશ્નપત્ર -ઉદયન ઠક્કર
એક બચેલો નાતો - ચંદ્રકાંત શેઠ
એક બસ સમજણ જો આવી જાય તો ? - -હિમાંશુ ભટ્ટ
એક બેવફા મારા મનદર્પણમાં દર્શન દઇને ચાલી ગઇ - અવિનાશ વ્યાસ
એક ભવ ઓછો પડે ... - મુસાફિર પાલનપુરી
એક મનગમતો તૂટ્યો સંબંધ - મુકેશ જોષી
એક રાજા હતો એક રાણી હતી - બરકત વિરાણી 'બેફામ'
એક રાતે કૃષ્ણમાંથી બાદ રાધા - મુકેશ જોશી
એક લાલ દરવાજે તંબુ તાણીયા રે લોલ... - અવિનાશ વ્યાસ
એક લોકકથા - સૈફ પાલનપૂરી
એક વણજારે ગાળેલી વાવ - ધ્રુવ ભટ્ટ
એક વળગણ જોઈએ - ઊર્મિ
એક વિના મ્હને એકલું લાગે - અવિનાશ વ્યાસ
એક સંદેશ શ્યામ ને - ભાગ્યેશ જહા
એક સત્તર વરસની છોકરી - વિવેક મનહર ટેલર
એક સથવારો સગપણનો - વેણીભાઇ પુરોહિત
એક સપનાને ફરી વાવી તમે - મિલિન્દ ગઢવી 'ગ.મિ.
એક સવારે - સુન્દરમ્
એક સાંજ - ઉર્વશી પારેખ
એક સુખ નીક્ળ્યું કવિતાનું - ભરત વિંઝુડા
એક સુસ્ત શરદની રાતે - નીનુ મઝુમદાર
એક હતી સર્વકાલીન વાર્તા -જગદીશ જોષી
એક હતો ભોપો, તેણે પહેર્યો ટોપો - રમેશ પારેખ
એક હુંફાળો માળો ! - તુષાર શુક્લ
એકડો સાવ સળેખડો, બગડો ડિલે તગડો.. - રમેશ પારેખ
એકબીજા પાસે જઇને બેસવું - ભરત વિંઝુડા
એકલ દોકલ વરસાદે કેવી ભીંજાતી હું - મુકેશ માવલણકર
એકલતા...... ? - માલા કાપડિયા
એકલા વાગ્યા નથી પથ્થર મને - રાજેશ વ્યાસ 'મિસ્કીન'
એકલું તમને લાગે ત્યારે - પ્રકાશ નાગર
એકલો જાને રે! - રવિન્દ્રનાથ ટાગોર (અનુ.-મહાદેવભાઇ દેસાઇ)
એકલો દરિયો - સુરેશ દલાલ
એકવાર યમુનામાં આવ્યું’તુ પૂર - માધવ રામાનુજ
એકવાર શ્યામ તમે રાધાને કહી દો કે – મહેશ શાહ
એકવાર શ્યામ તારી મોરલી વગાડી દે - મહેશ દવે
એકાંતે તરસું છું હું - તુષાર શુક્લ
એટલા દૂર ન જાઓ - ઉશનસ
એટલામાં તો - જગદીશ વ્યાસ
એણે કાંટો કાઢીને - વિનોદ જોષી
એના ટહુકા સંભળાય તને સહિયર ? - હિતેન આનંદપરા
એનું નામ જ અખ્ખર ઢાઈ - રવીન્દ્ર પારેખ
એને નવું વર્ષ કહેવાય... - અંકિત ત્રિવેદી
એને સમજુની સાન ઘડી આલો - જગદીશ જોશી
એને સ્પર્શી અજવાળા કરું - અદમ ટંકારવી
એમ આવે છે યાદ કોઇ અરે ! - નયન દેસાઈ
એમ થોડો લગાવ રાખે છે - હેમંત પુણેકર
એમ પૂછીને થાય નહીં પ્રેમ -તુષાર શુક્લ
એમ મળવાનું હવે ક્યાં થાય છે? - દિનેશ દેસાઇ
એમ સ્પર્શે પવન તારી યાદનો - મેઘબિંદુ
એમજ મળે છે જીંદગી - હિમાંશુ ભટ્ટ
એલી વાદળી - પ્રહલાદ પારેખ
એવા પહાડ કંઠમાં સંઘરી રખાય નહિ - વિવેક મનહર ટેલર
એવા રે મારગ – તનસુખ ભટ્ટ ‘યાત્રી’
એવા સમે ખુદા તને પડકારવો હતો - અશોકપુરી ગોસ્વામી
એવું કાંઇ નહીં ! - ભગવતીકુમાર શર્મા
એવું કૈં કરીએ - રમેશ પારેખ
એવું બધું - અલ્પેશ પાઠક 'પાગલ'
એવું બને કંઇ? - કૃષ્ણ દવે
એવું લખ હવે - હિમલ પંડ્યા "પાર્થ"
એવો આ પ્રેમનો સંબંધ છે... - હિતેન આનંદપરા
એવો કોઇ દિલદાર જગતમાં નજર આવે - મરીઝ
ઓ નીલ ગગનનાં પંખેરું - રમેશ ગુપ્તા
ઓ ભાભી! તમે થોડા થોડા થાવ વરણાગી - અવિનાશ વ્યાસ
ઓ રેતી બેઠી કેમ અબોલ ? - દિનેશ ઓ. શાહ
ઓ હૃદય, તેં પણ ભલા! કેવો ફસાવ્યો છે મને - બરકત વીરાણી ‘બેફામ’
ઓગળે છે - રઇશ મનીઆર
ઓચિંતુ કોઇ મને રસ્તે મળે ને - ધ્રુવ ભટ્ટ્
ઓઢણી ઓઢું ઓઢું ને ઉડી જાય - પ્રશાંત કેદાર જાદવ
ઓઢણી લહેરલ લહેરલ જાય - ઝીણાભાઈ દેસાઈ 'સ્નેહરશ્મિ'
ઓધાજી, મારા વ્હાલાને વઢીને કે'જો જી... - ભગા ચારણ
ઓરડાની માલીપા બેસીને નીરખું - તુષાર શુક્લ
કંઇ ક્યારનો આમ - અમૃત ઘાયલ
કંઇક ઉપરવાસમાં વરસાદ જેવું જોઇએ - મુકુલ ચોક્સી
કંઇક એ રીતે ગઝલની બાંધણી કરશું અમે - બરકત વિરાણી 'બેફામ'
કંઈક તો થાતું હશે… - રમેશ પારેખ
કંકોતરી -આસીમ રાંદેરી
કંચન કાયા ઘડેલા ડોલે રે દીવડા - જયંતી જોષી
કંઠી બાંધી છે તારા નામની - અશરફ ડબાવાલા
કંઠી બાંધી છે તારા નામની - અશરફ ડબાવાલા
કઈ અણજાણી લ્હેર મને વ્હાલ કરી ગઈ! - હરીન્દ્ર દવે
કઈ તરકીબથી પથ્થરની કેદ તોડી છે ? - ઉદ્દયન ઠક્કર
કચ્છનું પાણી ! - અમૃત ઘાયલ
કઝા યાદ આવી - ’મરીઝ’
કટ્ટ્મ કટ્ટી કટોકટી... - અવિનાશ વ્યાસ
કથા-વ્યથા વૃધ્ધાવસ્થાની - વિપિન પરીખ
કદાચ - વિપિન પરીખ
કમ સે કમ આટલું તો થાય... - અનિલ ચાવડા
કમાલ કરે છે, એક ડોસી ડોસાને હજી વ્હાલ કરે છે..! - સુરેશ દલાલ
કમાલ નોખા છે - વિવેક મનહર ટેલર (Happy 7th Birthday to vmtailor.com)
કરતા જાળ કરોળિયો... - દલપતરામ
કરવું શું ભલા? - ચિંતન નાયક
કરે લાચાર જે મનને - હિમાંશુ ભટ્ટ
કર્મનો સંગાથી રાણા મારું કોઈ નથી - મીરાંબાઈ
કલરવ - રાજેન્દ્ર શુક્લ
કલરવની દુનિયા - ભાનુપ્રસાદ પંડ્યા
કલેજા અમારા એણે વીંધી નાખ્યાં - ગંગા સતી
કવિ - ગઝલકાર રઇશ મનીઆર અમેરિકાની મુલાકાતે...
કવિ શ્રી સુરેશ દલાલ ને અલવિદા....
કવિ શ્રી સુરેશ દલાલને સ્વરાંજલિ : આટલું બધું વ્હાલ તે કદી હોતું હશે
કવિ, તારે કેટલાં હૈયાં? - હરિશ્રંદ્ર ભટ્ટ
કવિતા ! - કલાપી
કવિતા - જયન્ત પાઠક
કવિતા - સુરેશ દલાલ
કવિતા - પન્ના નાયક
કવિતા - મીનાક્ષી પંડિત
કવિતા - મીનાક્ષી પંડિત
કવિતા - વિવેક મનહર ટેલર
કવિતા - સુરેશ દલાલ
કવિતા - સુરેશ દલાલ
કવિતા ન કરવા વિશે કવિતા - જયંત પાઠક
કવિતાએ કાનમાં કહ્યું - શિવ પંડ્યા
કવિતાથી વધુ કંઈ નહીં - પ્રણવ પંડ્યા
કવિતામાં - હિમલ પંડ્યા 'પાર્થ'
કવિની આત્મકથા - વિવેક મનહર ટેલર
કવિનો શબ્દ - ચિનુ મોદી
કવિશ્રી અનિલ જોશીનો કાવ્યપાઠ (27 ઑગસ્ટ 2011)
કશુંક પૂંછું તને - નયન દેસાઇ
કશુંક સામ્ય તો છે સાચેસાચ કઠપૂતળી - વિવેક કાણે 'સહજ'
કસમ દીધા છે મને જ્યારથી - મેઘબિંદુ
કસુંબીનો રંગ - ઝવેરચંદ મેઘાણી
કહી ન શકાય એટલો તને પ્રેમ કરું છું - જગદીશ જોશી
કહું - હરીન્દ્ર દવે
કહું છું જવાનીને, પાછી વળી જા ....... - અવિનાશ વ્યાસ
કહે એવું તે તારામાં શું છે ! - રવિ ઉપાધ્યાય
કહે કોણે વીંધ્યું એ કુરંગને - મણિલાલ દેસાઈ
કહેતી ગઇ - પન્ના નાયક
કહેવાય નહી – મકરન્દ દવે
કા'નને સંદેશ - ભાગ્યેશ જહા
કાંડું મરડ્યું એણે..... - મનોહર ત્રિવેદી
કાગડાઓએ વાત માંડી - નિનુ મઝુમદાર
કાગળ પર ચિતરેલી નદીને હોય - અમિત ત્રિવેદી
કાગળની હોડીમાં તરતું મારું બચપણ શોધું છું - રમણીક સોમેશ્વર
કાચમાં રહે છે પારદર્શકતા એમ તમે મારામાં આરપાર રહેતાં.. - રમેશ પારેખ
કાચી સોપારીનો કટ્ટકો - વિનોદ જોશી
કાચો કુંવારો એક છોકરો - અનિલ જોશી
કાજળભર્યા નયનનાં - અમૃત ‘ઘાયલ’
કાન ઓળખાતા નથી - હરીન્દ્ર દવે
કાન તને રાધા ગમે કે મીરાં - ઈશુદાન ગઢવી
કાનજી તારી મા કહેશે - નરસિંહ મહેતા
કાનજીના મોબાઈલમાં રાધાનો રીંગટોન - અંકિત ત્રિવેદી
કાનુડાને બાંધ્યો છે હીરના દોરે - હરીન્દ્ર દવે
કાનુડો માંગ્યો દેને રે યશોદા મૈયા - મીરાંબાઈ
કાનુડો શું જાણે મારી પીડ - મીરાંબાઈ
કામ સોપ્યું - અનિલ ચાવડા
કારણ - ચિનુ મોદી
કારેલું…… કારેલું – વિનોદ જોશી
કાળજ કોર્યું તે કોને કહીએ - દયારામ
કાળજા કેરો કટકો મારો, ગાંઠથી છૂટી ગ્યો .... - કવિ દાદ
કાળજી..!! - એષા દાદાવાળા
કાળું ગુલાબ - હર્ષદ ત્રિવેદી
કાવ્ય - કરસનદાસ માણેક
કાવ્યયાત્રા - અશરફ ડબાવાલા અને મધુમતી મહેતા
કાવ્યાસ્વાદ ૧ : પ્રસ્તાવના અને પ્રહલાદ પારેખના બે કાવ્યોનો આસ્વાદ
કાવ્યાસ્વાદ ૧૦ : સ્તુતિનું અષ્ટક - ન્હાનાલાલ કવિ
કાવ્યાસ્વાદ ૧૧ : રઘુવીર ચૌધરી (પ્રાસ્તાવિક)
કાવ્યાસ્વાદ ૧૨ : મને કેમ ના વાર્યો - રઘુવીર ચૌધરી
કાવ્યાસ્વાદ ૧૩ : વહેંતા વૃક્ષ પવનમાં - રઘુવીર ચૌધરી
કાવ્યાસ્વાદ ૧૪ : ફૂટપાથ અને શેઢો - રઘુવીર ચૌધરી
કાવ્યાસ્વાદ ૨ :આજ અંધાર ખુશબો ભર્યો લાગતો - પ્રહલાદ પારેખ
કાવ્યાસ્વાદ ૩ :ઘાસ અને હું – પ્રહલાદ પારેખ
કાવ્યાસ્વાદ ૪ : અમે અંધારું શણગાર્યું – પ્રહલાદ પારેખ
કાવ્યાસ્વાદ ૫ : વાતો – પ્રહલાદ પારેખ
કાવ્યાસ્વાદ ૬ : ભણકારા – બલવંતરાય ઠાકોર
કાવ્યાસ્વાદ ૭ : એક જ દે ચિનગારી, મહાનલ ! – હરિહર ભટ્ટ
કાવ્યાસ્વાદ ૮ : વૈષ્ણવજન તો તેને કહીએ - નરસિંહ મહેતા
કાવ્યાસ્વાદ ૯ : મંગલ મન્દિર ખોલો - નરસિંહરાવ દિવેટિયા
કિંતુ મારી લીલા ક્યાં છે - આસિમ રાંદેરી
કિનારાઓ અલગ રહીને ઝરણને જીવતું રાખે - રઈશ મનીઆર
કીડી સમી ક્ષણો…. - રાજેન્દ્ર શુકલ
કીને કાંકરી મોહે મારી રે - મીરાબાઇ
કુંચી આપો બાઇજી! - વિનોદ જોશી
કુંજ કુંજ તું ગુંજે ભમરા - ઉમાશંકર જોષી
કૃષ્ણ - સુદામાનો મેળાપ : પ્રેમાનંદ
કૃષ્ણ સુદામાની જોડી ... - કાંતિ અશોક
કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી પર્વ ૧ : કૂકડો
કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી પર્વ ૨ : ભથવારીનું ગીત
કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી પર્વ ૩ : સ્વમાન (માન તમારે હાથ ન સોંપ્યું)
કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી પર્વ ૪ : સલામ, સખી ! આજથી નવ વદું તને હું કદી
કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી પર્વ ૫ : ગહન ઘનશ્યામ
કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી પર્વ ૬ : ઝંડાનું ગીત
કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી પર્વ ૭ : ત્રણ ગીતો (અભિલાષ, વસંતના અવતાર, શબ્દબ્રહ્મ)
કે કાગળ હરિ લખે તો બને - રમેશ પારેખ
કે ગીત અમે ગોત્યું ને ક્યાંય ના જડ્યું - ઉમાશંકર જોશી
કે ફાગણ આયો - મેઘબિંદુ
કે લાવ્યા સાગર જેવો ગરબો.... - નીનુ મઝુમદાર
કે હું પ્રેમમાં પડ્યો કે તું પ્રેમમાં પડી.. - તુષાર શુક્લ
કેટલા હતા - અશરફ ડબાવાલા
કેટલાં વર્ષે હું આવ્યો છું ગામ - મુકેશ જોષી
કેટલાક તડકા કેટલા આકરા હોય છે - સૌમ્ય જોશી
કેડેથી નમેલી ડોશી - દલપતરામ કવિ
કેમ છો ? – ચિનુ મોદી
કેમ રે વિસારી - અવિનાશ વ્યાસ
કેમ વરસાદમાં સમજાવે છે? - ગૌરાંગ ઠાકર
કેવડિયાનો કાંટો - રાજેન્દ્ર શાહ
કેવા રે મળેલા મનના મેળ - બાલમુકુન્દ દવે
કેવી સિફતથી મ્હેંકમાં ફેલાય જાય તું ! - અંકિત ત્રિવેદી
કેસર કેરી વાવી - નયન દેસાઈ
કેસૂડાના રંગ ભરી... - અમિત ત્રિવેદી
કૈંક જાદુ હશે રબારણમાં! - શોભિત દેસાઈ
કોઇ અડધી લખેલી ગઝલમાં હતું - ડો.મહેશ રાવલ
કોઇ આવીને ઊભું છે આંગણામાં - નીતિન વડગામા
કોઇ ગઝલના ગિરનારી ગઢ - અનિલ જોશી
કોઇ ટહુકે છે ખૂબ આઘેથી - રાજેશ વ્યાસ 'મિસ્કીન'
કોઇ નક્કર જાણકારી... - ડૉ. મહેશ રાવલ
કોઇ પણ છેડેથી કાપી જો મને - ત્રિલોક મહેતા
કોઇ પ્રીત કરી તો જાણે ! - મહેન્દ્ર વ્યાસ ‘અચલ’
કોઇ શબ્દોની સમજ… - રવિ ઉપાધ્યાય
કોઇક તો અમને યાદ કરે છે - પન્ના નાયક
કોઇનો લાડકવાયો - ઝવેરચંદ મેઘાણી
કોઈ અડક્યું તો કમાલ થઈ ગઈ - અનિલ ચાવડા
કોઈ જોડે કોઈ તોડે -ઉમાશંકર જોશી
કોઈ ન જાણે! - રમેશ પારેખ
કોઈ હમણાં આવશે - જવાહર બક્ષી
કોણ જાણે ? - ઉશનસ્
કોણ માનશે? - ‘મરીઝ’
કોણ લઇ ગયું? - મરીઝ
કોણ હલાવે લીંબડી ને કોણ ઝુલાવે પીપળી.. - અવિનાશ વ્યાસ
કોની વાટ ? - પ્રહલાદ પારેખ
કોને ખબર ? – રમેશ પારેખ
કોયલ ઉડી રે ગઈ ને પગલાં પડી રે રહ્યાં - અવિનાશ વ્યાસ
કોરા કાગળ પર લીટી દોરે સખી - ભરત વિંઝુડા
કોરી નજરું લઇ એમ વળી જાશું - જગદીશ જોશી
કોરી, કુંવારી સોગાદ - હેમંત પુણેકર
કોરી-કોરી પાટી જેવો ભીનો ભીનો એક છોકરો - વંચિત કુકમાવાલા
ક્યાં એ હૃદયના આભમાં બીજું સમાય છે ! - સુનીલ શાહ
ક્યાં જશે ? - દિલીપ મોદી
ક્યાંક ચોમાસું ગાજે છે રાનમાં - ધ્રુવ ભટ્ટ
ક્યાંક તું છે ક્યાંક હું છું - ચિનુ મોદી
ક્યાંથી તરાવવા ? - વિવેક મનહર ટેલર
ક્યાંસુધી લખવા ! - ડૉ. મહેશ રાવલ
ક્યારેક કલ્પનામાં તને એ રીતે મળું - રાજેશ વ્યાસ 'મિસ્કીન'
ક્યારેક મત્સ્ય, કર્ણથી વીંધાય પણ ખરું - વિવેક કાણે 'સહજ'
ક્ષમા - ફિલ બોસ્મન્સ
ક્ષમા કરી દે ! - શૂન્ય પાલનપુરી
ક્ષેમુદાદાને શ્રધ્ધાંજલી : આ શ્રાવણ નીતર્યો સરવડે કોઇ ઝીલો જી - બાલમુકુન્દ દવે
ખંખેરી નાખ – સુધીર પટેલ
ખંડેર સમા આ જીવતરમાં બચપણની પળને શોધું છું - ડૉ. જગદીપ નાણાવટી
ખડકી ઉઘાડી હું તો અમથી ઉભી'તી - વિનોદ જોષી
ખદુક, ઘોડા, ખદુક ! - રમણલાલ સોની
ખબર પડશે તને - ખલીલ ધનતેજવી
ખરા છો તમે - કૈલાસ પંડિત
ખાલી ગજવામાં - મનોજ ખંડેરિયા
ખાલી શકુંતલાની આંગળી - અનિલ જોશી
ખાલીપણામાં ! - હરદ્વાર ગોસ્વામી
ખાલીપાથી ભરેલું ઘર - અરવિંદ ભટ્ટ
ખાવ ખોંખારો - અશરફ ડબાવાલા
ખીંટીં ઉપર ખુદની ઇચ્છા -શોભિત દેસાઇ
ખુદા તારી કસોટીની પ્રથા - બરકત વિરાણી 'બેફામ'
ખુશી - ડૉ.વિવેક મનહર ટેલર
ખુશ્બૂમાં ખીલેલા ફૂલ હતાં - -'સૈફ' પાલનપુરી
ખોટ વર્તાયા કરે - ગની દહીંવાલા
ખોબો ભરીને અમે -જગદીશ જોષી
ખોવાયા ગીતના ટહુકા - દેવેન શાહ
ખ્વાબ આપીને - મરીઝ
ગંભીર છો કે game કરો છો? - ડૉ.મનોજ જોશી 'મન'
ગગનવાસી ધરા પર.... - નાઝીર દેખૈયા
ગઝલ - રાજેશ વ્યાસ ‘મિસ્કીન’
ગઝલ - હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ.
ગઝલ - કિરણ ચૌહાણ
ગઝલ - શયદા
ગઝલ - કિરીટ ગોસ્વામી
ગઝલ - ગૌરાંગ ઠાકર
ગઝલ - અશરફ ડબાવાલા
ગઝલ - અશરફ ડબાવાલા
ગઝલ - અશરફ ડબાવાલા
ગઝલ - આદિલ મન્સૂરી
ગઝલ - ઉદયન ઠક્કર
ગઝલ - ઉર્વીશ વસાવડા
ગઝલ - ઉર્વીશ વસાવડા
ગઝલ - ઉર્વીશ વસાવડા
ગઝલ - ખલિલ ધનતેજવી
ગઝલ - ચિનુ મોદી
ગઝલ - જવાહર બક્ષી
ગઝલ - ડો. રશીદ મીર
ગઝલ - ફિલિપ ક્લાર્ક
ગઝલ - બેદાર લાજપુરી
ગઝલ - ભારતી રાણે
ગઝલ - મઘુમતી મહેતા
ગઝલ - મરીઝ
ગઝલ - મરીઝ
ગઝલ - રુસ્વા મઝલુમી
ગઝલ - શયદા
ગઝલ - હનીફ સાહિલ
ગઝલ - હરકિશન જોશી
ગઝલ - હરિશ્વંદ્ર જોશી
ગઝલ - હરીન્દ્ર દવે
ગઝલ – ગુંજન ગાંધી
ગઝલ – ડૉ. હરીશ ઠક્કર
ગઝલ – મિલિન્દ ગઢવી
ગઝલ – મુકુલ ચોક્સી
ગઝલ ગઇકાલની અને આજની - રઇશ મનીઆર
ગઝલ પાસે - ઉર્વીશ વસાવડા
ગઝલ લખવી હતી મારે બધાયે શબ્દ છોડીને... - કવિ રાવલ
ગઝલના ઘરમાં - આદિલ મન્સૂરી
ગઝલો વાંચજો - વિવેક મનહર ટેલર
ગઢને હોંકારો તો કાંગરાય દેશે - રમેશ પારેખ
ગમતાંનો કરીએ ગુલાલ - મકરન્દ દવે
ગમે છે ! - કરસનદાસ માણેક
ગમે ત્યારે – મકરંદ મુસળે
ગરજ ગરજ વરસો - કાંતિ અશોક
ગરબડ ન કર - રઈશ મનીઆર
ગરબે આવો મા - હસિત બુચ
ગરબે રમવાના થયા ઓરતા રે.. - દિલીપ જોશી
ગરવો ગુજરાતી - આયના તરફથી... (by AIANA)
ગળતું જામ છે - મરીઝ
ગાંધીજયંતિ તે દિને - ઉમાશંકર જોશી
ગાંધીડો મારો - દુલા ભાયા ‘કાગ’
ગાંધીને પગલે પગલે – ઉમાશંકર જોશી
ગાગરમાં પાણી છલકવાનું છે - કમલેશ સોનાવાલા
ગાણું અધૂરું મેલ મા - ઉમાશંકર જોશી
ગાતાં ખોવાઇ ગયું ગીત - રમેશ પારેખ
ગાલિબને મારા શેર નથી વાંચવા મળ્યા ! - ભરત વિંઝુડા
ગિરનારમાં - નીતિન વડગામા
ગીત - અનિલ જોશી
ગીત - ગૌરાંગ ઠાકર
ગીત - જંગલનું.... - નીતિન વડગામા
ગીત - મનોજ્ઞા દેસાઇ
ગીત મને કોઈ ગોતી આપો - યશવંત ત્રિવેદી
ગીત લખું કે ગઝલ - મુકેશ જોષી
ગીતના ઘેઘૂર ગરમાળામાં ચૂમી છે તને - મુકુલ ચોકસી
ગુજરાત તને અભિનંદન -ભાગ્‍યેશ જહા
ગુજરાત મોરી મોરી રે – ઉમાશંકર જોશી
ગુજરાતી થઇ... ગુજરાતી કોઇ... - અવિનાશ વ્યાસ (ટહુકો પર ૧૦૦૦મી પોસ્ટ)
ગુજરાતી સાહિત્યકાર ચિનુ મોદી 'ઈર્શાદ'નું નિધન
ગુજરાતીમાં - નયના જાની
ગુજરાતીમાં પ્રેમ થાય નહીં - તુષાર શુક્લ
ગુણવંતી ગુજરાત .... - અરદેશર ખબરદાર ‘અદલ’
ગુરુ ચરણોની હું રજકણ છું - કાંતિ અશોક
ગુરુજીના નામની માળા - હરિહરાનંદ
ગુર્જરી વ્યવહાર શોધું છું - અદમ ટંકારવી
ગુર્જરી સોળે સજી શણગાર વચ્ચે આવશે - આદિલ મંસૂરી
ગુલમ્હોર
ગુલમ્હોર મ્હોર્યા એટલે - રમેશ પારેખ
ગુલમ્હોરને ગામ આપણ મળવાનાં... - તુષાર શુક્લ
ગુલાબ મારાં કોણ લેશે ? - મહેશ દવે
ગેબ નગારાં નોબત વાગે - રાજેન્દ્ર શુક્લ
ગોઠવણ એટલે શું ? - કાજલ ઓઝા-વૈદ્ય
ગોરી મોરી - ઉમાશંકર જોષી
ગોવિંદો પ્રાણ અમારો - મીરાંબાઈ
ગૌરવ-કથા ગુજરાતની - શૂન્ય પાલનપુરી
ગ્રામમાતા - કલાપી
ગ્લૉબલ કવિતા - અજાણ્યો નાગરિક - ડબ્લ્યુ. એચ. ઑડેન
ગ્લૉબલ કવિતા : 27 : દિલ, ભલા - એમિલિ ડિકિન્સન
ગ્લૉબલ કવિતા : 28 : યુવા ગૃહિણી - વિલિયમ કાર્લોસ વિલિયમ્સ
ગ્લૉબલ કવિતા : 29 : મને યાદ છે જ્યારે - માઇકલ હેટિચ
ગ્લૉબલ કવિતા : तेरा जिस्म ओढ लूं |
ગ્લૉબલ કવિતા : એક ગીત - હેલન મારિયા વિલિયમ્સ
ગ્લૉબલ કવિતા : ખાતરી : એડવિન મૂર
ગ્લૉબલ કવિતા : તારા પગ - પાબ્લો નેરુદા
ગ્લૉબલ કવિતા : તે રહેતી હતી - વિલિયમ વર્ડ્સવર્થ
ગ્લૉબલ કવિતા : મર્યાદાઓ – હોર્હે લૂઈસ બોર્હેસ (સ્પેનિશ)
ગ્લૉબલ કવિતા : રાતરાણી - જૉન ક્લેર
ગ્લૉબલ કવિતા : ૩૦ : મકાનમાલિકનું ગીત - લેન્ગ્સ્ટન હ્યુસ
ગ્લૉબલ કવિતા : ૩૧ : પ્રેમ પછી પ્રેમ (ડેરેક વૉલ્કોટ)
ગ્લૉબલ કવિતા : ૩૨ : મને લાગે છે - સેફો (ગ્રીક)
ગ્લૉબલ કવિતા : ૩૩ : પ્રવાસ - મેરી ઓલિવર (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
ગ્લૉબલ કવિતા : ૩૫ : એક ગીત - ટી.એસ.એલિયટ (અનુ.: વિવેક મનહર ટેલર) A Song
ગ્લૉબલ કવિતા : ૩૬ : હું - ચૈરિલ અનવર (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
ગ્લૉબલ કવિતા : ૪૨ : વિલાપ - (અજ્ઞાત) (ચાઇનીઝ)
ગ્લૉબલ કવિતા : ૪૩ : ચેપ્મેનનું હોમર પહેલવહેલીવાર વાંચતાં - કિટ્સ
ગ્લૉબલ કવિતા : ૪૪ : - હેમચંદ્રના દુહા (રૂપાંતર: વિવેક મનહર ટેલર)
ગ્લૉબલ કવિતા : ૪૫ - (નાનકડું ચિનાર) - અજ્ઞાત (ઇજિપ્ત)
ગ્લૉબલ કવિતા : ૪૬ - ઓઝિમન્ડિસ - શેલી
ગ્લૉબલ કવિતા : ૪૭ : હાઇકુ - કોબાયાશી ઇસા
ગ્લૉબલ કવિતા : ૪૮ : ગેરહાજરી - અબુ અલ બક્ર તુર્તુશી
ગ્લૉબલ કવિતા : ૪૯ : ગુડ બાય, દોસ્ત - સર્ગે યેઝેનિન
ગ્લૉબલ કવિતા : ૫૧ : કવિ, પ્રેમી, બર્ડવૉચર - નિસીમ ઇઝેકિલ
ગ્લૉબલ કવિતા : ૫૨ : તૂટ, તૂટ, તૂટ - આલ્ફ્રેડ, લૉર્ડ ટેનિસન
ગ્લૉબલ કવિતા : ૫૩ : ઊંઘમાં બબડાટ - એડિથ મટિલ્ડા થોમસ
ગ્લૉબલ કવિતા: केनू संग खेलू होली - મીરાંબાઈ
ગ્લૉબલ કવિતા: અતિથિગૃહ - રૂમી (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
ગ્લૉબલ કવિતા: આંગળાં દરવાજામાં – ડેવિડ હૉલબ્રુક
ગ્લૉબલ કવિતા: એક મજાનું ગીત - સ્ટિફન ક્રેન
ગ્લૉબલ કવિતા: દ્રાક્ષ: – અનામી (ગ્રીક) અનુ. વિવેક મનહર ટેલર
ગ્લૉબલ કવિતા: પૈસો – હેનરી મિલર (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
ગ્લૉબલ કવિતા: મમ્મી. રસ્તો કર. જવા દે. - ઉષા એસ.
ગ્લૉબલ કવિતા: માન - મેલિસા સ્ટડાર્ડ (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
ગ્લૉબલ કવિતા: મારી કબર પાસે – મેરી એલિઝાબેથ ફ્રે (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
ગ્લૉબલ કવિતા: મારો તમામ સંકોચ – વિદ્યાપતિ ઠાકુર (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
ગ્લૉબલ કવિતા: સ્કૉટલેન્ડના રાષ્ટ્રીય કવિનું લાલચટ્ટાક પ્રેમગીત
ગ્લૉબલ કવિતા: ૩૪ : वाक्यानी - લાલ દીદ (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
ગ્લૉબલ કવિતા: ૩૭ : પિતાજી ઘરે પાછા ફરતા (દિલીપ ચિત્રે) (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
ગ્લૉબલ કવિતા: ૩૮: આખરી દેવતાઓ - ગાલવે કિન્નલ (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
ગ્લૉબલ કવિતા: ૪૦ : તિરુક્કુરલ - તિરુવલ્લુવર (તમિલ) ( અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
ગ્લૉબલ કવિતા: ૪૧: બર્ફિલી સાંજે જંગલ પાસે થોભતાં - રૉબર્ટ ફ્રોસ્ટ (અનુ વિવેક મનહર ટેલર)
ગ્લૉબલ કવિતા: ૫૦ : સૉનેટ ૧૮-વિલિયમ શેક્સપિઅર
ગ્લૉબલ કવિતા: ૫૪ : પ્યાદું - કોન્સ્ટન્ટિન કવાફી
ગ્લૉબલ કવિતા:૩૯: ઘર વિશે, વિદેશથી - રોબર્ટ બ્રાઉનિંગ (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
ગ્લોબલ કવિતા: કોઈ અટકા હુઆ હૈ પલ : ગુલઝાર (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
ઘટમાં - મકરન્દ દવે
ઘડપણ કેણે મોકલ્યું - નરસિંહ મહેતા
ઘડવૈયા મારે ઠાકોરજી - કવિ 'દાદ'
ઘડિયાળ : કેટલાંક મોનો-ઇમેજ - મિલિન્દ ગઢવી 'ગ.મિ.'
ઘણાં ચહેરા, ઘણી વાતો.. - જિગર જોષી "પ્રેમ"
ઘનશ્યામ નયનમાં - વેણીભાઈ પુરોહિત
ઘર જલાવીને કરીએ તાપણું - સુરેન ઠક્કર ‘મેહુલ’
ઘર પછી કેવી રીતે હોવાપણું નીભાવશે ? - ગુંજન ગાંધી
ઘરઘત્તા - ઊર્મિ
ઘાવ કોના? પૂછ ના - ઉર્વીશ વસાવડા
ઘેરો થયો ગુલાલ - જવાહર બક્ષી
ઘેલી વસંત આવી રે... - નીનુ મઝુમદાર
ચંદ્ર, રાત્રીએ કરેલો સૂર્યનો અનુવાદ છે - ભારતી રાણે
ચકરાવો લેતા કોઇ પંખીની જેમ મને - સુરેશ દલાલ
ચકલામાં ચેતીને ચાલો, નવાઈલાલ ! -વેણીભાઈ પુરોહિત
ચઢો રે શિખર રાજા રામનાં - ચંદ્રવદન મહેતા
ચમન તુજને સુમન - કૈલાસ પંડિત
ચરર ચરર મારું ચકડોળ ચાલે - અવિનાશ વ્યાસ
ચલ રાધીકે રાસે રમવા - રમેશ પટેલ ‘પ્રેમોર્મિ’
ચલો આંગણામાં મનાવીએ - ગૌરાંગ ઠાકર
ચાંદ થોડો ચાંદ જેવો લાગશે ! - અદી મિર્ઝા
ચાતક પીએ એંઠું પાણી - સરોદ ( મનુભાઇ ત્રિવેદી )
ચાર લીટીનો કાગળ થઈને – ધ્રુવ ભટ્ટ
ચાલ ઝાડની ખબર કાઢવા - મુકેશ જોષી
ચાલ ઠરીને એકબીજાના ધબકારા સાંભળીએ - સુરેન ઠક્કર 'મેહુલ'
ચાલ પર્વત પર ચડીને - ખલીલ ધનતેજવી
ચાલ મન ! - વિપિન પરીખ
ચાલ વસંતમાં ગુલમહોર થઈએ - અમિત ત્રિવેદી
ચાલ સખી, પાંદડીમાં... - ધ્રુવ ભટ્ટ
ચાલ, થોડો યત્ન કર - ચિનુ મોદી ‘ઇર્શાદ’
ચાલ, ફરીએ ! - નિરંજન ભગત
ચાલને રમીએ પળ બે પળ - કૃષ્ણ દવે
ચાલી નીકળો - છાયા ત્રિવેદી
ચાલો આંગણામાં ઝાડ કોઇ વાવીએ - જિગર જોષી 'પ્રેમ'
ચાલો ચાલેને રમીએ હોડી હોડી - પિનાકીન ત્રિવેદી
ચાલો તમારા પ્રેમની એક લહેર બનાવી દઉં - કમલેશ સોનાવાલા
ચાલો પછી તો આપણે મળશું ફરી કદી - હિમાંશુ ભટ્ટ
ચાલો ફરી પાછા હસતાં થઇ જઇએ - મુકુલ ચોકસી
ચાલ્યા જ કરું છું - અવિનાશ વ્યાસ
ચાલ્યો જવાનો સાવ - મનોજ ખંડેરિયા
ચીસને પણ દોસ્ત! તું ગાતો રહે - કિરીટ ગોસ્વામી
ચૂંટણી - કૃષ્ણ દવે
ચોટ ગોઝારી - અમૃત ‘ઘાયલ’
ચોમાસુ બેઠું - કૃષ્ણ દવે
ચોમાસું ક્યાંક આસપાસ છે - તુષાર શુક્લ
ચોર્યાંસી ભાતનો સાથિયો - નીનુ મઝુમદાર
ચૌદ વરસની ચારણ કન્યા - ઝવેરચંદ મેઘાણી
છ ઋતુઓ - ઉમાશંકર જોશી
છલકતું તળાવ એમ છલકાય ટહુકો - મનોજ ખંડેરિયા
છલોછલ છલકતી શ્રધ્ધા - મકરંદ મુસળે
છાની વાતને ફડક - ધૂની માંડલિયા
છાનું રે છપનું કંઇ થાય નઇ - અવિનાશ વ્યાસ
છીપલું મોતી ધરી - અમિત ત્રિવેદી
છુંદણા છૂંદીને હું તો મૂઈ મૂઈ વાલમાં - ચિંતન નાયક
છૂટ છે તને - વિવેક મનહર ટેલર
છૂટી શકું તો બસ - વિવેક મનહર ટેલર
છે ઘણાં એવા કે જેઓ ... - સૈફ પાલનપૂરી
છે હાથમાં કલમ - હીના મોદી
છેલછબીલે છાંટી મુજને - પ્રિયકાંત મણીયાર
છેલાજી રે….. - - અવિનાશ વ્યાસ
છેલ્લું દર્શન - રામનારાયણ પાઠક
છેલ્લો કટોરો ઝેરનો - ઝવેરચંદ મેઘાણી
છોકરાને સપનું આવ્યું'તું ગઇ રાતે - તુષાર શુક્લ
છોકરીના હૈયામાં ચોમાસું બેઠુ - મુકેશ જોષી
છોડી દે - નીતિન વડગામા
જંગલને યાદ નથી કરવું વાલમજી ! – મનોજ ખંડેરિયા
જગતમાં કોણ ભલા ખુશનસીબ આપ કહો - સુરેન ઠક્કર ‘મેહુલ’
જટાયુ - સિતાંશુ યશશ્ચંદ્ર
જત જણાવાનું તમને - કમલ શાહ
જનનીની જોડ સખી! નહી જડે રે લોલ. - દામોદર ખુશાલદાસ બોટાદકર
જનમ ને ગઝલ દઈને નરસિંહ-ભોમે.. - મનોજ ખંડેરિયા
જન્મદિન મુબારક હો, જયશ્રી...!
જન્મદિવસ મુબારક હો, પ્યારી જયશ્રી....
જન્મોજનમની આપણી સગાઇ - મેઘબિંદુ
જય જય ગરવી ગુજરાત - કવિ નર્મદ
જયતુ જયતુ ગુજરાત - ભાગ્યેશ જહા
જયારે અણધાર્યું કોઈ ગમી જાય - તુષાર શુકલ
જરા તો નજીક આવ ! - અમર પાલનપુરી
જરા થોડી જગા તારા જીગરમાં દે... - અવિનાશ વ્યાસ
જરા નીકળો - મનોજ ખંડેરિયા
જરાય દોસ્તો ખબર નથી કે - મનોજ ખંડેરીયા
જળ પ્રપાત હે વહો નિરંતર - ભાગ્યેશ જહા
જળ વ્હેર્યું - વ્રજલાલ દવે
જળકમળ છાંડી જાને બાળા - નરસિંહ મહેતા
જળને કરું જો સ્પર્શ તો ... - રમેશ પારેખ
જવા દે - વિવેક કાણે 'સહજ'
જશોદા ! તારા કાનુડાને – નરસિંહ મહેતા
જા જા નિંદરા હું તુંને વારું - નરસિંહ મહેતા
જા રે ઝંડા જા .... - અવિનાશ વ્યાસ
જાગને જાદવા... - નરસિંહ મહેતા
જાગે જ્યારે મધુર-મધુરાં સોણલાં આંખ વચ્ચે - દિલીપ જોશી
જાગેલું ઝરણું - ઝવેરચંદ મેઘાણી
જાણીબૂઝીને - હરીન્દ્ર દવે
જાદુ - ધ્રુવ ભટ્ટ
જાય છે - રમેશ પારેખ
જાવ ! હજી ફાસ્ટફૂડ ખાવ... - કૃષ્ણ દવે
જિંદગી - ખલિલ ધનતેજવી
જિંદગી - વેણીભાઇ પુરોહિત
જિંદગીનો આ ટુંકસાર... - મુકુલ ચોક્સી
જિન્દગી નામે ગઝલ - મુકુલ ચોક્સી
જી સર, એ લોકો વિખાઇ ગયા છે... - કૃષ્ણ દવે
જીવન જો કરશે કોઇ સવાલો... - હિમાંશુ ભટ્ટ
જીવન સ્વપ્ન છે એ જ જૂનાં પરંતુ - અમૃત ‘ઘાયલ’
જીવન-મરણ છે એક..... - મરીઝ
જીવનનું વિવેચન કોણ કરે ? - સૈફ પાલનપૂરી
જીવનનો જુગાર - બરકત વિરાણી 'બેફામ'
જીવનનો માર્ગ - ‘બેફામ’
જીવનનો સાર - હિમાંશુ ભટ્ટ
જીવનભરનાં તોફાન ખાળી રહ્યો છું - મરીઝ
જુઇ - પ્રહલાદ પારેખ
જુઑ ફરી પાછા હસતાં થઇ ગયા..... - મુકુલ ચોક્સી
જુઓ મા ગુજરાતીનો દબદબો! (ભાષા મારી ગુજરાતી છે & કોણ હલાવે લીમડી)
જુઓ લીલા કોલેજમાં જઇ રહી છે - આસિમ રાંદેરી
જુઓ શહેરો થઇ ઉગ્યા મકાન - હિમાંશુ ભટ્ટ
જુદી જિંદગી છે - મનુભાઇ ત્રિવેદી ‘ગાફિલ’
જૂઠી ઝાકળની પિછોડી - બાલમુકુન્દ દવે
જૂનું તો થયું રે દેવળ - મીરાંબાઈ
જે ગમે જગત ગુરુ દેવ જગદીશને - નરસિંહ મહેતા
જે ઘર તડકો ના'વે - ઉશનસ્
જે દિલમાં છે હું એને હોઠ પર લાવી નથી શક્તો - વિવેક મનહર ટેલર
જે રીતે વરસાદ આવી જાય છે ! - ભરત વિંઝુડા
જેનાં મન નવ ડગે - ગંગા સતી
જેમ જેમ સાંજ સરે રાતમાં ધીરે ધીરે - વિવેક કાણે 'સહજ'
જેવી તેવી વાત નથી - સંદીપ ભાટિયા
જેવું લાગે છે - મનોજ ખંડેરિયા
જેસલ કરી લે વિચાર...
જો પ્રત કદી ખૂટી પડે પ્રેમની - હિતેન આનંદપરા
જો મઠારો જિંદગીને તો જ કંઇ નક્કર મળે - હિતેન આનંદપરા
જો હોય – ઉશનસ્
જોઇ લે, આ હાથમાં ગાંડીવ છે, ગોફણ નથી ! - દેવદાસ 'અમીર'
જોગી ચલો ગેબને ગામ - વેણીભાઇ પુરોહિત
જ્ઞાનપીઠ એવોર્ડ વિજેતા કવિ રાજેન્દ્ર શાહનું નિધન
જ્યાં ચરણ રુકે ત્યાં કાશી - હરીન્દ્ર દવે
જ્યાં જ્યાં નજર મ્હારી ઠરે યાદી ભરી ત્યાં આપની - કલાપી
જ્યારે ગોકુળિયું ગામ યાદ આવશે - મહેશ શાહ
જ્યારે પ્રણયની જગમાં શરૂઆત થઈ હશે - આદિલ મન્સૂરી
જ્યોતિની ગોદમાં છે તિમિરનો ઉછેર પણ - શૂન્ય પાલનપુરી
ઝંખના - જયંત પાઠક
ઝંખનાઓનું હરણ... - રાકેશ હાંસલિયા
ઝટ જાઓ, ચંદનહાર લાવો... - ચીમનલાલ ભીખાભાઈ જોશી
ઝનનન ઝાંઝર બોલે રે - લાલજી કાનપરિયા (ક્ષેમુદાદાનું છેલ્લું સ્વરાંકન)
ઝરણાં બનીને પહાડ ઓગળતા રહ્યા... - ભાગ્યેશ જહા
ઝરણું રમતું રમતું આવે - ઉમાશંકર જોષી
ઝરમર ઝરમર ક્યાંથી વરસ્યાં શ્રાવણના આ પાણી - ડો. દિનેશ શાહ
ઝરમર વરસે ઝીણી - યોગેશ જોષી
ઝાંખીપાંખી નજરું પાછાં મંદિરમાં અંધારાંજી - સંદીપ ભાટિયા
ઝાંઝર અલકમલકથી આવ્યું રે - સુંદરમ્
ઝાકળ - કિર્તીકાંત પુરોહિત
ઝાકળ થયા પછી - રઇશ મનીઆર
ઝાકળબિંદુ ! - ઝવેરચંદ મેઘાણી
ઝાકળબિંદુ - પન્ના નાયક
ઝાઝું વિચારવું જ નહી - કૃષ્ણ દવે
ઝાડ એના પાંદડાંને પૂછે - રમેશ પારેખ
ઝાડ મને લાગે નહીં પરાયાં… – સુરેશ દલાલ
ઝીણા ઝરમર વરસે મેહ - ન્હાનાલાલ કવિ
ઝીણાં ઝીણાં રે આંકેથી અમને ચાળિયા - અનિલ જોશી
ઝીણી ઝરમર વરસી ! - ઉપેન્દ્ર પંડ્યા
ઝીલો - ધ્રુવ ભટ્ટ
ઝીલો – ધ્રુવ ભટ્ટ
ઝૂકી પડ્યો ઊંચો હિમાલય... - અવિનાશ વ્યાસ
ઝૂમી ગઝલ - ઊર્મિ
ઝેર તો પીધાં જાણી જાણી - મીરાંબાઇ
ટચલી આંગલડીનો નખ – વિનોદ જોશી
ટચલી આંગલડીનો નખ – વિનોદ જોશી
ટપકી ટપકી ને છાજે ! - પંચમ શુક્લ
ટહુકા - સાહિલ
ટહુકાની જેમ ત્યારે તું પોકારજે મને - ભગવતીકુમાર શર્મા
ટહુકાનું ભાષાંતર હોય? - મકરંદ મુસળે
ટહુકી રહ્યું ગગન ! - ફિલિપ ક્લાર્ક
ટહુકો - મકરન્દ દવે
ટહુકો - મધુ શાહ
ટહુકો ત્રણ વર્ષનો થયો -મુકુલ ચોક્સી
ટહૂકે ટહૂકે ઓગળવું એ પ્રેમ, સખી દે તાલી ..!! - તુષાર શુક્લ
ટેવ છે - મુકેશ જોષી
ઠહર આંસું! બહારા'વી છે મુદ્ત બાદ ગુલશનમાં - નીનુ મઝુમદાર
ઠાલાં દીધાં છે મારા બારણાં - રમેશ પારેખ અને અનિલ જોશી
ઠેસ (અમથો બાંધ્યો હીંચકો ને અમથી હૈયે ફાળ) - પ્રફુલ્લા વોરા
ઠોકરની સાથે નામ તુજ લેવાય છે ઈશ્વર - સૌમ્ય જોશી
ડર ન હેમંત - હેમંત પુણેકર
ડૂબ્યાં - ભગવતીકુમાર શર્મા
ડેલીએ આવે તો -પ્રજ્ઞા વશી
ડોસા અને ડોસી - સુરેશ દલાલ
ડોસા ડોસીના જીવતરની વાત - ચંદ્રકાન્ત સાધુ
ડોસાએ ડોસીને જીદ કરી કહ્યું...- સુરેશ દલાલ
તકિયાકલામ - અંકિત ત્રિવેદી
તઝમીન - કાબિલ ડેડાણવી
તડકાના ટુકડા સંઘરવાનું છોડ - કાજલ ઓઝા
તડકાની અડકી ... – નંદિતા ઠાકોર
તડકાનો માણસ... ધ્રુવના પ્રદેશે કેદ ! - ભગવતીકુમાર શર્મા
તથ્ય હોવું જોઇએ - કવિ રાવલ
તનાવ રાખું છું - મહેશ દાવડકર
તને જોઇ જોઇ તો ય તું અજાણી - રાજેન્દ્ર શાહ
તને ખોટું જો લાગે તો હું શું કરું? - હિતેન આનંદપરા
તને ગમે તે મને ગમે - વિનોદ જોષી
તને ગીત દઉં કે ગુલાબ - રઈશ મનીયાર
તને જાતા જોઈ - અવિનાશ વ્યાસ
તને ટહુકાઓ આપું તો લઈશ કે? - નંદિતા ઠાકોર
તને નજરું લાગી છે મારા નામની ! - વંચિત કુકમાવાલા
તને મોડેથી સમજાશે - જિગર જોષી 'પ્રેમ'
તને વહાલો વરસાદ કે હું ? - મુકેશ જોષી
તને શ્રદ્ધા છે માણસ પર ? - રઈશ મનીઆર
તને સમજાવું બોલ હવે કેમ! - જિગર જોષી ‘પ્રેમ’
તબીબો પાસેથી હું નિકળ્યો દિલની દવા લઈને - બરકત વિરાણી 'બેફામ'
તમન્ના (બનાવટની મધુરતામાં કટુતા પારખી જાશું...) - ગની દહીંવાલા
તમારા અહીં આજ પગલાં થવાના - ગની દહીંવાલા
તમારા વિના સાંજ - ભગવતીકુમાર શર્મા
તમારા શહેરમાં - કરસનદાસ લુહાર
તમારા સમ.... - મુકુલ ચોક્સી
તમારી આંખડી કાજલ તણો શણગાર માંગે છે
તમારી એ આંખોની હરકત નથી ને ? -યામિની ગૌરાંગ વ્યાસ
તમારી દૂરતા પણ છે.. - જવાહર બક્ષી
તમારું જ નામ - અઝીઝ ટંકારવી
તમારું સ્મરણ, સાંજ, ડૂમો અગાસી.... - જયેશ ભટ્ટ
તમે મારાં દેવનાં દીધેલ છો
તમે અણધાર્યા વાદળની જેમ ચડી આવ્યા... - અનિલ જોશી
તમે અહીંયા રહો તો ... - ભાગ્યેશ જહા
તમે એ ડાળ છો - ગની દહીંવાલા
તમે કહો તે સાચું - સુરેશ દલાલ
તમે કાલે નૈં તો પરમદિવસે - હરીન્દ્ર દવે
તમે કિયા તે ગામનાં ગોરી રાજ, અચકો મચકો કાં રે લી....
તમે કોઇ દિવસ પ્રેમમાં પડ્યા છો ? - મુકેશ જોષી
તમે ક્યાંના ક્યાં જઈને બેઠા છો આજે ? - વિવેક મનહર ટેલર
તમે ગમગીન થઇ જાશો - નાઝીર દેખૈયા
તમે ગયા ને.... - ભીખુ કપોડિયા
તમે જિંદગી વાંચી છે ? – મુકેશ જોષી
તમે ટ્હૂક્યાં ને... - ભીખુ કપોડિયા
તમે તો પાસે તોયે દૂર દૂર ને દૂર - સુરેશ દલાલ
તમે થોડું ઘણું સમજો તો સારું... - હરીન્દ્ર દવે
તમે પાંપણને પલકારે વાત કહી કઇ - હરીન્દ્ર દવે
તમે રે તિલક રાજા રામના - રાવજી પટેલ
તમે વાતો કરો તો….- સુરેશ દલાલ
તમોને પ્રેમ કરું છું હું... - કમલેશ સોનાવાલા
તરફડાટ એટલે ? - પન્ના નાયક
તલવારનો વારસદાર - ઝવેરચંદ મેઘાણી
તળાવમાં - વંચિત ફુકમાવાલા
તસવીર જેમ ટાંગશું તારા અભાવને - જિગર જોષી 'પ્રેમ'
તારા અક્ષરના સમ – મૂકેશ જોશી
તારા ગયા પછી - અશ્વિની બાપટ
તારા નામનો દીવો ધરું - ગુંજન ગાંધી
તારા નામમાં, ઓ સ્વતંત્રતા, મીઠી આ શી વત્સલતાભરી ! - ઝવેરચંદ મેઘાણી
તારા ને મારા આ વ્હાલપમાં શ્યામ - ઊર્મિ
તારા વિના કશે મન લાગતું નથી - મુકુલ ચોકસી
તારા વિના નર્મદામાતા.... - મુકુલ ચોક્સી
તારા વિનાનું મારું પહેલું ચોમાસું - એષા દાદાવાળા
તારા વિરહના શહેરનો - જવાહર બક્ષી
તારા સ્મરણને મારામાંથી બાદ કરી જોઉં - રમેશ પારેખ
તારા સ્મરણોને કેમ કરી ખાળું ? - વિવેક મનહર ટેલર
તારી બાંકી રે પાઘલડી નું ફૂમતુ રે.. - અવિનાશ વ્યાસ
તારી આંખનો અફીણી – વેણીભાઇ પુરોહિત
તારી આંખનો અફીણી – વેણીભાઈ પુરોહિત
તારી ઉદાસ આંખમાં સ્વપ્નાં ભરી શકું - કૈલાસ પંડિત
તારી ચૂંટી ખણીને જગાડવાની ટેવ - રમેશ પારેખ
તારી ને મારી વાત - રમેશ પારેખ
તારી પાછળ વહેતુ મારા સપનાઓનું આખું ગામ - કાજલ ઓઝા વૈદ્ય
તારી યાદની મોસમ - શ્યામ સાધુ
તારી સુવાસ - હરીન્દ્ર દવે
તારી હથેળીને દરિયો માનીને - તુષાર શુક્લ
તારે નહીં - હર્ષદ ત્રિવેદી
તારે રે દરબાર! - ભાસ્કર વોરા
તારો કાગળ - મુકેશ જોશી
તારો છેડલો તું માથે તું માથે રાખને જરા - નંદકુમાર પાઠક
તારો મધમીઠો મહિમા - તુષાર શુક્લ
તાલીઓના તાલે - અવિનાશ વ્યાસ
તાવડી - જયન્ત પાઠક
તું નયન સામે નથી તોપણ મને દેખાય છે - બરકત વિરાણી 'બેફામ'
તું અને હું જાણે સામા કિનારા - શુકદેવ પંડ્યા
તું આવ અષાઢી સાંજે કે વરસાદ બનીને મળવું છે - મિલિન્દ ગઢવી 'ગ.મિ.'
તું આવીને અડ! - રાજેન્દ્ર શુક્લ
તું ઇટ્ટાકિટ્ટા છોડ - રમેશ પારેખ
તું ગઝલ તારી રીતે લખ... - મનોજ ખંડેરિયા
તું ચમચી લઈને ઊભો છે.... – અનિલ ચાવડા
તું ચૂંટી લે - મુકેશ માવલણકર
તું પૂછે પ્રેમનું કારણ - તુષાર શુક્લ
તું મને ના ચહે – હરીન્દ્ર દવે
તું મળે ના જ્યાં સુધી -રિષભ મહેતા
તું મારો વર ને હું તારી વહુ - અવિનાશ વ્યાસ
તું મીંઢળ જેવો કઠ્ઠણ... - વિનોદ જોશી
તું મૌનની સ્વરાવલિ હું વૃંદગાન છું - વિવેક કાણે ‘સહજ’
તું સપનામાં પણ late કરે છે - અંકિત ત્રિવેદી
તુલસીનું પાંદડું – અનિલ જોશી
તે ગૌણ બાબત છે - ભરત વિંઝુડા
તેં કહ્યું - રાજેન્દ્ર શુક્લ
તેં તો રાત આખી વાંસળી વગાડ્યા કરી.... - સુરેશ દલાલ
તેં પૂછ્યો તો પ્રેમનો મર્મ - હરીન્દ્ર દવે
તેજની સવારી - મકરન્દ દવે
તો એમને તકલીફ થઇ ! - ડૉ.મહેશ રાવલ
તો કેવું ? - ભાગ્યેશ જહા
તો ચાલશે - હેમાંગ જોશી
તો તુ શું કરીશ ? - મુકેશ જોષી
તો શું જોઈતું’તું ? – અનિલ ચાવડા
તો સાંભળું... - સુરેન ઠક્કર 'મેહુલ'
તો સાચો કહું -અશરફ ડબાવાલા
તો'ય શ્વાસોચ્છવાસ સમ તું કડકડાટ છે - કવિ રાવલ
તો, પપ્પા! હવે ફોન મૂકું? - મનહર ત્રિવેદી
તોફાન થાય ક્યાં જો એ દરિયામાં થાય ના - મરીઝ
તોરણ જે ઉતારો છો એ લીલું તો નથી ને? - વિવેક કાણે 'સહજ'
ત્યાં ત્યાં વધેરી નાખ તું શ્રીફળ પછી - અલ્પેશ 'પાગલ'
ત્યાં સુધી - ભાનુપ્રસાદ ત્રિવેદી
ત્યારે અનાયાસ તું યાદ આવે - કિરીટ ગોસ્વામી
ત્યારે ખબર પડી કે છે દરિયા રમેશમાં - રમેશ પારેખ
ત્રણ અક્ષરમાં માપી લીઘું વિશ્વને ‘રમેશ’ પૂછો કે એનું નામ હતું : ‘વેદના’, તો હા! - Jay Vasavada
ત્રણ ગઝલકાર… એક ગઝલ
ત્રેવીસમી ફેબ્રુઆરી…
થાંભલીનો ટેકો ને ઓસરીની કોર - વિનોદ જોષી
થાક લાગ્યા છે! - ઉશનસ્
થાય સરખામણી તો - બરકત વિરાણી ‘બેફામ’
થોડુ મારા વિશે...- કવિ રાવલ
થોડું અંગત અંગત… - કાજલ ઓઝા-વૈદ્ય
થોડુંક હરખી જોઈએ - યામિની વ્યાસ
થોડોએક તડકો - ઉમાશંકર જોષી
દર શનિવારનું ritual - પન્ના નાયક
દરબાર 'શૂન્ય'નો
દરિયા જેવા દરિયાને પણ તરસ લાગે - બાલુભાઇ પટેલ
દરિયા સાથે દોસ્તી મારી - સુરેશ દલાલ
દરિયાનો ઓટોગ્રાફ - જિગર જોષી 'પ્રેમ'
દરિયો - 2
દરિયો ડોલે રે માઝમ રાતનો... - ઝવેરચંદ મેઘાણી
દરિયો…
દરેક મુકામ બીજું કંઇ નથી વિસામા સિવાય - રઇશ મનીઆર
દર્દને ગાયા વિના રોયા કરો - કૈલાસ પંડિત
દશા અને દિશા – વેણીભાઈ પુરોહિત
દશે દિશાઓ સ્વયં આસપાસ ચાલે છે - જવાહર બક્ષી
દાંડી પડે ને ઢોલ બોલે સે… - અવિનાશ વ્યાસ
દાન દે... વરદાન દે... - જયંત પલાણ
દિલ મા કોઇની યાદ ના પગલાં રહી ગયા - આદિલ મંસૂરી
દિવડીએ દીપમાળ સજાવો - મેઘલતા મહેતા
દિવસો જુદાઈના જાય છે - ગની દહીંવાલા
દિવાળી – ચંદ્રવદન મહેતા
દિવાળી ગઝલ - રવીન્દ્ર પારેખ
દિવાસળી શોધ્યા કરે - મેઘબિંદુ
દીકરી એટલે દીકરી - સંદીપ ભાટિયા
દીકરીતો પારકી થાપણ કહેવાય - અવિનાશ વ્યાસ
દીકરીના લગ્ન પછી, ઘરમાં - જયંત પાઠક
દીકરીને - યોસેફ મેકવાન
દીકરો મારો લાડકવાયો - કૈલાસ પંડિત
દીપક નથી અમે કે ઠાર્યા ઠરી જવાના - અમૃત ઘાયલ
દીવાનખાનામાં - પન્ના નાયક
દીવાનગી જ સત્યનો - મરીઝ
દુઃખના પગમાં - પન્ના નાયક
દૂધને માટે રોતા બાળક - શૂન્ય પાલનપુરી
દૂરતા કોઈ વખત મોંઘી પડી -જવાહર બક્ષી
દે તાલી... દે તાલી... દે તાલી.... - અનિલ જોશી
દેખતા દીકરાનો જવાબ -ઇંદુલાલ ગાંધી
દોડો, દોડો સુરતીલાલા… - વિવેક મનહર ટેલર
દોસ્ત તારામાં ગોલમાલ ન કર - અદમ ટંકારવી
ધન્ય ભાગ્ય - ‘ઉશનસ’
ધબકારાનો વારસ - અશરફ ડબાવાલા
ધરતીની એક ત્રાડ - કૃષ્ણ દવે
ધરા જરી ધીમી થા! - અવિનાશ વ્યાસ
ધીમે ધીમે ઢાળ ઊતરતી ટેકરીઓની સાખે - રમેશ પારેખ
ધીરે ધીરે લખ્યું - રઇશ મનીઆર
ધુમ્મસ કેરી ધરતી - મકરંદ દવે
ધુમ્ર વિખરાયો ન તો ધૂણી કરી વરસો સુધી - કિસન સોસા
ધૂણી રે ધખાવી બેલી અમે તારા નામની - અવિનાશ વ્યાસ
ધૂળિયે મારગ - મકરંદ દવે
ધોવા નાખેલ જીન્સનું ગીત - ચંદ્રકાન્ત શાહ
ધ્રુસકે ચડશે - કૃષ્ણ દવે
ન જાણું કે - રમેશ પારેખ
ન થયા - રમેશ પારેખ
ન પૂછો શું હાલત થઈ કાળજાની… - ઊર્મિ
ન પેપ્સી ન થમ્સઅપ ન તો કોક ભાવે - રઇશ મનીઆર
ન લેજે વિસામો…. - વેણીભાઇ પુરોહિત
ન સવાર થઈ કે ન સાંજ થઈ - કવિ રાવલ
ન સાંભળે - ભગવતીકુમાર શર્મા
ન હો તમે જો કને સખી તો - હિમાંશુ ભટ્ટ્
નક્કી આ ચોમાસુ બેઠું - કૃષ્ણ દવે
નક્કી દુખે છે તને પેટમાં ! - કૃષ્ણ દવે
નગરના માનવી છીએ, અમે આ ગામના નથી - મુકુલ ચોક્સી
નજરના જામ છલકાવીને ચાલ્યા ક્યાં તમે.... - બરકત વિરાણી 'બેફામ'
નજરને કહી દો કે નીરખે ને એવૂં ...
નજરુંના કાંટાની ભૂલ - સુરેશ દલાલ
નથી ગમતું - રુસ્વા મઝલૂમી
નથી મળતા - નાશાદ
નથી રે રમવું - પ્રિયકાંત મણીઆર
નદીની રેતમાં રમતું નગર મળે ન મળે - આદિલ મન્સૂરી
નમતું દીઠું નેણતરાજૂ - રાજેન્દ્ર શુક્લ
નયણાં - વેણીભાઈ પુરોહિત
નયનને બંધ રાખીને ..... - બરકત વિરાણી 'બેફામ'
નવમી વર્ષગાંઠ Special: બાળગીત ૧: મા મને ઢીંગલી બહુ વા'લી રે... - વિમલ મહેતા
નવરાત્રી Special: ગરબે ઘૂમે સૂરજ ને ચાંદ - મિલિન્દ ગઢવી
નવરાત્રી Special: રમવાને આવો મારી માત - રિષભ મહેતા
નવા નગરની વહુઆરું – ઇંદુલાલ ગાંધી
નવી તે વહુ ના હાથમાં રૂમાલ - અવિનાશ વ્યાસ
નવું નવું ગુજરાત - કૃષ્ણ દવે
નશાના ધામ તરફ - અમૃત 'ઘાયલ'
નહિતર આ મારી વાતને ખોટી પડાવ તું - અંકિત ત્રિવેદી
નહીં આવું - હરીન્દ્ર દવે
નહીં…. – અંકિત ત્રિવેદી
ના મળ્યાં ! - હરીન્દ્ર દવે
ના રસ્તા કે ના ઝરણાં - જયન્ત પાઠક
ના, ના, નહીં આવું, મેળે નહીં આવું... - હરીન્દ્ર દવે
નાગર નંદજીના લાલ... - નરસિંહ મહેતા
નાજુક ક્ષણોની ગઝલ - અમિત વ્યાસ
નાદાન મનને એ બધું ક્યાં ભાન હોય છે - કિરણ ચૌહાણ
નાનકડી નારનો મેળો - વેણીભાઇ પુરોહિત
નાનકડું ગીત - મકરંદ દવે
નાનું સરખું ગોકુળિયું - નરસિંહ મહેતા
નામ - અંકિત ત્રિવેદી
નામ એનો નાશ, આ એવો આભાસ છે.. - બાલુભાઇ પટેલ
નામ મારું છે ખુશી, ખુશી ખુશી હું બોલું - રમેશ પટેલ 'આકાશદીપ'
નામ લખી દઉં - સુરેશ દલાલ
નારાયણનું નામ જ લેતાં - નરસિંહ મહેતા
નારી તું નારાયણી - અમિત ત્રિવેદી
નિરંજન ભગત પર્વ - ૧
નિરંજન ભગત પર્વ - ૩ : હું તો બસ ફરવા આવ્યો છું
નિરંજન ભગત પર્વ – ૫ : પથ્થર થરથર ધ્રુજે !
નિરંજન ભગત પર્વ – ૨ : તડકો
નિરંજન ભગત પર્વ – ૪ : પૂનમ ને કહેજો કે પાછી ન જાય
નિરંજન ભગત પર્વ – ૭ : ૯૦મે (કવિ શ્રી નું કાવ્યપઠન)
નિરખને ગગનમાં... - નરસિંહ મહેતા
નિરાંતે સૂઈ જાજો શ્યામળા – ધ્રુવ ભટ્ટ
નિરુદ્દેશે – રાજેન્દ્ર શાહ
નૂરે ગઝલ - શૂન્ય પાલનપૂરી
ને નવ્વાણું ટકા બાકીના ખર્ચી નાખ હિંમતમાં - મરીઝ
ને ભરાણી છે સભાઓ ઢાંકણાંની - અનિલ ચાવડા
ને મોરલો અધૂરો રહ્યો.. - અનિલ જોશી
ને સાહ્યબો આવ્યો નંઇ ! - વિનોદ જોશી
નેજવાંની છાંય તળે... – હરિકૃષ્ણ પાઠક
નેણ ના ઉલાળો તમે ઊભી બજાર - હરીન્દ્ર દવે
નેવાં - મનોજ ખંડેરિયા
નૈનન મેં હો નૈનન મેં રહો - પ્રેમાનંદ સ્વામી
નૈને નૈન મળે જ્યાં છાના.... - બરકત વિરાણી ‘બેફામ’
પંખી ક્યાં ગાય છે ? - રમેશ પારેખ
પંખીઓએ કલશોર કર્યો - નીનુ મઝુમદાર
પંખીડાને આ પીંજરુ - અવિનાશ વ્યાસ
પંચમી આવી વસંતની – ઉમાશંકર જોશી
પક્ડીને બેઠા છો - અશરફ ડબાવાલા
પગ ઘુંઘરું બાંધી મીરાં નાચી રે - મીરાંબાઇ
પગ મને ધોવા દ્યો રઘુરાય – દુલા ભાયા 'કાગ'
પગફેરો – એષા દાદાવાળા
પગલાં (દરિયાને તીર એક રેતીની ઓટલી) - સુંદરમ
પગલું - ગીતા પરીખ
પડછાયો હતો - શૂન્ય પાલનપુરી
પઢો રે પોપટ રાજા રામના - નરસિંહ મહેતા
પણ હું - આદિલ મન્સૂરી
પતંગ-ગીત – ભગવતીકુમાર શર્મા
પતંગનો ઓચ્છવ – રમેશ પારેખ
પતંગિયાએ ઘર કર્યું હતું - મનોજ ખંડેરિયા
પતંગિયું - કૃષ્ણ દવે
પતવારને સલામ - શૂન્ય પાલનપુરી
પત્ર - રમેશ પારેખ
પત્ર લખું કે લખું કવિતા... - માધવ રામાનુજ
પથ્થર સરેઆમ અવતાર થઈ જાય ! - સુનીલ શાહ
પધારો વસંતો... આ આંગણ સજાવો..!! - કમલેશ સોનાવાલા
પન્નીને પહતાય તો કે’ટો ની.... - ડો. રઇશ મનીયાર
પપ્પા વિશેનું ગીત - ભરત ભટ્ટ 'પવન'
પરપોટો પાણીમાં મુંઝાય - રમેશ પારેખ
પરવરદિગાર દે - મરીઝ
પરાજિત રાજ્ય - હર્ષદેવ માધવ
પરિચય છે મંદિરમાં દેવોને મારો - શૂન્ય પાલનપૂરી
પરીક્ષા - કૃષ્ણ દવે
પરોઢનાં ચિત્રો - ઉદયન ઠક્કર
પરોઢિયે પંખી જાગીને - ઝીણાભાઈ દેસાઈ ‘સ્નેહરશ્મિ’
પલ - મણિલાલ દેસાઈ
પલળીએ ચાલ ! - વિજય રાજ્યગુરુ
પહાડ અને નદી - જયંત પાઠક
પહેલા વરસાદનો છાંટો – અનિલ જોષી
પહેલી હેલી પછી - ઉશનસ્
પહેલે વરસાદે, રાજ... - નીતા રામૈયા
પાંખો કાપવી ‘તી તો… - કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી
પાંચમી વર્ષગાંઠ સ્પેશિયલ: (કાવ્યસંગીત) પરથમ પરણામ મારા - રામનારાયણ પાઠક 'શેષ'
પાંચમી વર્ષગાંઠ સ્પેશિયલ: (ગઝલ) હોઇએ જ્યાં ત્યાં જ ઝળહળીએ અમે - રાજેન્દ્ર શુક્લ
પાંચમી વર્ષગાંઠ સ્પેશિયલ: (પ્રભાતિયા) જાગીને જોઉં તો જગત દીસે નહિ - નરસિંહ મહેતા
પાંદડી તે પી પીને કેટલું રે પીશે - જગદીશ જોષી
પાંદડુ લીલું ને રંગ રાતો - અવિનાશ વ્યાસ
પાગલ થઈ ગઈ -પન્ના નાયક
પાછા વળો ! - ડો. મહેશ રાવલ
પાછું અમે માંગ્યું - ગોપાલ શાસ્ત્રી
પાટીમાં ઘૂંટેલા દિવસો - અંકિત ત્રિવેદી
પાણીના વેશમાં મને ઘેર્યો છે કોઇએ - મુકુલ ચોક્સી
પાન લીલું જોયું ને તમે યાદ આવ્યાં - હરીન્દ્ર દવે
પાનખરની પ્રીતડી અમારી - દલપત ચૌહાણ
પાનખરોમાં પાન ખરે - મુકેશ જોશી
પાસપાસે તોયે - માધવ રામાનુજ
પિંડને પાંખ દઈ દીધી અને - રાજેન્દ્ર શુક્લ
પિયર ગયેલી ભરવાડણની ગઝલ - નયન દેસાઇ
પિયુ મારો લીલો લજામણીનો છોડ - ભાસ્કર વ્હોરા
પીઠી ચોળી લાડકડી ! - બાલમુકુંદ દવે
પીધાં અક્ષર ઢાઈ - જિગર જોષી 'પ્રેમ'
પીયરને પીપળેથી આવ્યું પારેવડું… - અવિનાશ વ્યાસ
પુંકેસરની છાતી ફાટી છે - વિવેક મનહર ટેલર
પુત્રવધૂનો સત્કાર - મેઘબિંદુ
પુરુષોત્તમ પર્વ ૨ :કન્યા વિદાય (સમી સાંજનો ઢોલ ઢબૂકતો) - અનિલ જોશી
પુરુષોત્તમ પર્વ ૪ : શબરીએ બોર કદી ચાખ્યા’તા ક્યાં? – વિશનજી નાગડા
પુરુષોત્તમ પર્વ 3 : વા વાયા ને વાદળ ઊમટ્યાં - નરસિંહ મહેતા
પુરુષોત્તમ પર્વ 5 : તેં પથ્થર પસંદ કેમ કર્યો ? - અવિનાશ વ્યાસ
પુરુષોત્તમ પર્વ 6 : મના (રે નયણાં ! મત વરસો..) - વેણીભાઇ પુરોહિત
પુરુષોત્તમ પર્વ ૧ : હૈયાને દરબાર વણથંભી વાગે કોઇ સિતાર… - ભાસ્કર વોરા
પૂછતી નહીં કેટલો પાગલ... - સુરેશ દલાલ
પૂછો તો ખરા.... - અવિનાશ વ્યાસ
પૂજારી પાછો જા - કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી
પૂનમ તારા અજવાળા ઓછા રે પડ્યા - અવિનાશ વ્યાસ
પેલા ખેતર કેરે શેઢે (પાવા) - પ્રહલાદ પારેખ
પોત અલગ છે! - રાજેન્દ્ર શુક્લ
પોયણીએ ઊંચું જોયું રે આકાશમાં - રાજેન્દ્ર શાહ
પ્યારનો પારો - વેણીભાઇ પુરોહિત
પ્રકાશનો રવ - રતિલાલ જોગી
પ્રણયનો વિવેક - શૂન્ય પાલનપુરી
પ્રણયભીની યાદો - હેમંત પુણેકર
પ્રતિક્ષા - પ્રીતિ સેનગુપ્તા
પ્રથમ સૂર્ય પાસે... - હેમંત પુણેકર
પ્રભાતિયું… – રમેશ પારેખ
પ્રભુ, દેજો - સુન્દરમ
પ્રભુએ બંધાવ્યું મારુ પારણું - મકરંદ દવે
પ્રયોજન સાવ જુદાં છે - નીતિન વડગામા
પ્રશ્ન - ઉમાશંકર જોષી
પ્રસન્નના ઈસુને જોતાં - મકરંદ દવે
પ્રહલાદ પારેખ પર્વ ૧ : હે મંગલ ! હે મંગલ !
પ્રહલાદ પારેખ પર્વ 5 : મોરલા રે! જરી કરજે ને તારા ટહુકાર
પ્રહલાદ પારેખ પર્વ 6 : એવું રે તપી ધરતી
પ્રહલાદ પારેખ પર્વ ૨ : આજ અંધાર ખુશબો ભર્યો લાગતો
પ્રહલાદ પારેખ પર્વ ૩ : હાલો મારા શામળા ને હાલો મારા ધોળીયા !
પ્રહલાદ પારેખ પર્વ ૪ : જાગો જાગો જન જુવો ગઈ રાત વહી
પ્રહલાદ પારેખ પર્વ ૭ : હાલો મારા ગાનને મારગ
પ્રાણ પણ નથી - વિવેક મનહર ટેલર
પ્રાર્થનામાં એક સાથે કેટલું માંગી શકો ? - જિગર જોષી "પ્રેમ"
પ્રિય પપ્પા હવે તો તમારા વગર.... - મુકુલ ચોક્સી
પ્રિયજનની પગલીઓ - જયંત પાઠક
પ્રિયતમ... મારા પ્રિયતમ... - મુકુલ ચોક્સી
પ્રિયતમની પ્રીત્યું પિછાણી - મેઘબિંદુ
પ્રિયતમાનું વર્ણન - સૈફ પાલનપુરી
પ્રિયે મને ના છેડ... - ભુપેન્દ્ર વકિલ
પ્રીત પુરાણી ! - રતિલાલ છાયા
પ્રીત્યું તો શ્રાવણની સાંજ - વજુભાઈ ટાંક
પ્રેમ ( એક પ્રસ્તાવના ) – સુન્દરમ્
પ્રેમ અને કવિતા – અખિલ શાહ
પ્રેમ એટલે કે... - મુકુલ ચોક્સી
પ્રેમ કરું છું - તુષાર શુક્લ
પ્રેમ કેદખાનું નથી - પન્ના નાયક
પ્રેમ છે - વિવેક મનહર ટેલર
પ્રેમના ટહુકાઓ - દિલીપ પરીખ
પ્રેમના પુષ્પો ભરીને રાખજો - અદી મિર્ઝા
પ્રેમને કારણો સાથે (મને મારી ભાષા ગમે છે) - વિપિન પરીખ
પ્રેમનો સાગર કદી ખારો નથી હોતો - શેખાદમ આબુવાલા
પ્રેમપત્ર - ઊર્મિ
પ્રેમમાં કોઇએ પછાડ્યો છે - હરદ્વાર ગોસ્વામી
પ્રેમમાં ક્યાં જાણકારી જોઇએ - મુકેશ જોષી
પ્રેમમાં ચાલને ચકચૂર થૈ ચાલ્યા કરીએ - હરીન્દ્ર દવે
પ્રેમળ જ્યોતિ તારો દાખવી - નરસિંહરાવ દિવેટિયા
પ્હાડથી તો ક્યાં ઝુકાતું હોય છે? - નીતિન વડગામા
પ્હેલો વરસાદ - પ્રદ્યુમ્ન તન્ના
ફકત દિલની સફાઈ માંગે છે - કિરીટ ગોસ્વામી
ફફડતું રહે છે… -વિવેક મનહર ટેલર
ફફડાટ - ઇન્દુકુમાર ત્રિવેદી
ફરક તો પડે - ભરત દેસાઇ 'સ્પંદન'
ફરી ઘર સજાવ તું - રમેશ પારેખ
ફરી ન છૂટવાનું બળ જમા કરે કોઇ - જવાહર બક્ષી
ફાગણ આયો ફાંકડો કોઇ ફાગણ લ્યો - રાજેન્દ્ર શાહ
ફાગણ ફટાયો આયો - બાલમુકુંદ દવે
ફાગણ ફેન્ટેસી - જય વસાવડા
ફાગણની કાળઝાળ સુક્કી વેળામાં - રમેશ પારેખ
ફાગણનો ફાગ અને ટહુકાનો સાદ... - મેઘબિંદુ
ફુલ ખીલ્યું ને -પન્ના નાયક
ફૂલ કેરા સ્પર્શથી- સૈફ’ પાલનપુરી
ફૂલ તો એની ફોરમ ઢાળી રાજી - મકરન્દ દવે
ફૂલ ફૂટ્યાં છે - હરિકૃષ્ણ પાઠક
ફૂલડાંની ફોરમને કેમ રે… ? - પ્રેમશંકર ભટ્ટ.
ફૂલદાની - ગની દહીંવાલા
ફેર ! - હસિત બૂચ
ફોટા સાથે અરજી ! - મુકેશ જોષી
બંધ કર – કિરણ ચૌહાણ
બંધ પરબીડિયામાંથી મરણ મળે તમને - રમેશ પારેખ
બંધ સૌ થયા છે બજારો પણ - આદિલ મન્સૂરી
બંસીના સૂર તમે - દિલીપ રાવળ
બચપણ .... - કૈલાસ પંડિત
બચપણ મળી આવે - હિતેન આનંદપરા
બજે તાલ મંજીરા ઢોલ રે ભવાની માં - અવિનાશ વ્યાસ
બદલાવ દોસ્ત - અલ્પેશ 'પાગલ'
બની જશે - મરીઝ
બન્ને કરતાં એકમેકને વારાફરતી રાજી – સુરેશ દલાલ
બબ્બે કાફિયાની ગઝલ - રાજેશ વ્યાસ 'મિસ્કીન'
બરફનાં પંખી - અનિલ જોશી
બસ એટલું નક્કી કરો - વિવેક કાણે 'સહજ'
બસ ઓ નિરાશ દિલ... - મરીઝ
બસ તું જ છે - હિતેન આનંદપરા
બહાર આવ્યો છું - મનોજ ખંડેરિયા
બહાર આવ્યો છું... - મનોજ ખંડેરિયા
બહુ એ ના કહી દિલને છતાં મહોબ્બત કરી બેઠું - અવિનાશ વ્યાસ
બહુ એકલવાયું લાગે છે – હેમેન શાહ
બહુ પુણ્યકેરા પુંજથી શુભ દેહ માનવનો મળ્યો - શ્રીમદ રાજચંદ્ર
બહુયે ચહું રે – પ્રદ્યુમ્ન તન્ના
બા - મુકેશ જોષી
બા... - પન્ના નાયક
બાઇ હું તો કટકે ને કટકે કપાઉં - સુરેન ઠક્કર ‘મેહુલ’
બાઇજી! તારો બેટડો મુંને ઘડી ઘડીમાં ખીજવે - લાલજી કાનપરિયા
બાગમાં ટહુકો છળે - મેઘબિંદુ
બાનો ફોટોગ્રાફ - સુન્દરમ્
બારડોલી, we love you...!
બાલલીલાનું ગીત - રમેશ પારેખ
બાલા જોગી આયો… - સૂરદાસ
બાલ્ટીમોરના જંગલમાં - અનિલ જોશી
બાળગીત - કૃષ્ણ દવે
બાળદિન Special 1: ગોદડાંમાં શું ખોટું? - વિવેક મનહર ટેલર
બાળદિન Special 2:સાબુભાઈની ગાડી – વિવેક મનહર ટેલર
બાળદિન Special 3: મારે પપ્પા બદલવા છે… – વિવેક મનહર ટેલર
બિંદુ ઝાકળ તણું - કિરણ ચૌહાણ
બિછાવું છું ને ઓઢું છું આ ગઝલની પછેડીને - આદિલ મન્સૂરી
બિસમિલ્લાહ ! - રાજેન્દ્ર શુક્લ
બીજી તો કોઇ રીતે.. - ઓજસ પાલનપુરી
બીજું હું કાંઇ ન માગું - ‘બાદરાયણ’
બે ઘડી વાતો કરી ... - કૃષ્ણ દવે
બે મંજીરાં - ભગવતીકુમાર શર્મા
બે'ક હંસો ચાંચ બોળીને ઊડી ચાલ્યા જુઓ - મુકુલ ચોકસી
બોલીએ નમો મહાવીર (નવકારમંત્ર અને અર્થ) - અમિત ત્રિવેદી
બોલીએ ના કંઈ -રાજેન્દ્ર શાહ
બોલે છે ઝીણા ઝીણા મોર.. - કેશવ રાઠોડ
ભગવાન મહાવીર અને જેથો ભરવાડ –સૌમ્ય જોશી
ભગવાનનો ભાગ - રમેશ પારેખ
ભજન ગઝલ - જવાહર બક્ષી
ભણકારા - બલવંતરાય ઠાકોર
ભણવાની ઋતુ આવી.... - મુકુલ ચોક્સી
ભલા માણસ - પ્રણવ પંડ્યા
ભલા માણસ – હેમાંગ જોષી
ભલું થયું, તમે મને મળી ગયાં પ્રવાસમાં ! - ગની દહીંવાલા
ભવિષ્યવેત્તા - ચન્દ્રવદન મહેતા
ભવ્ય ગઝલ ગુજરાતી – સંજુ વાળા
ભાઈ રે, આપણા દુ:ખનું કેટલું જોર ? - રાજેન્દ્ર શાહ
ભાદરમાં ધૂવે લૂગડાં ભાણી - ઈન્દુલાલ ગાંધી
ભારતમહિમા – ન્હાનાલાલ કવિ
ભાવની ભૂગોળની ગઝલ - શેખાદમ આબુવાલા
ભાષા નથી તો શું છે? - નિર્મિશ ઠાકર
ભિક્ષા દે ને મૈયા પિંગળા, જોગી ઉભો તારે દ્વાર... - અવિનાશ વ્યાસ
ભીંત ફાડીને પીપળો રે ઊગ્યો - વેણીભાઇ પુરોહિત
ભીંતે ચિતરેલ રૂડા ગરવા ગણપતિ - શુકદેવ પંડ્યા
ભીતરથી ભાંગેલો માણસ - ગૌરાંગ દિવેટિયા
ભીતરનો કલશોર - -વિવેક મનહર ટેલર
ભીતરે - પુષ્પા મહેતા ( પારેખ )
ભીનાશનું કારણ અને તારણ - સૌમ્ય જોશી
ભીનું ભીનું અંધારું – વેણીભાઈ પુરોહિત
ભૂતળ ભક્તિ પદારથ મોટું - નરસિંહ મહેતા
ભૂરા પતંગિયા – અખિલ શાહ
ભૂલી જા - મનોજ ખંડેરિયા
ભૂલી શકું તો - ઊર્મિ
ભૂલે-ચૂકે મળે તો મુલાકાત માંગશું - - બદ્રિ કાચવાલા
ભેંકાર - ચિનુ મોદી ‘ઈર્શાદ’
ભોમિયા વિના મારે - ઉમાશંકર જોષી
ભોળી રે ભરવાડણ - નરસિંહ મહેતા
ભૌમિતિક ગઝલ - નયન દેસાઈ
મંગલ જોઈ મુખડું તારું - જીતેન્દ્ર પારેખ
મંઝિલને ઢૂંઢવા... - રવિ ઉપાધ્યાય
મંદિર સાથે પરણી મીરાં - સુરેશ દલાલ
મકાન છે - ગૌરાંગ ઠાકર
મઘમઘ - શ્યામ સાધુ
મણિયારો તે હાલુ હાલુ - અવિનાશ વ્યાસ
મથુરાથી ઉડીને મોરપિચ્છ એક .... - શ્રી હરીન્દ્ર દવે
મધુ સુગંધે ભરી, મૃદુ સ્નેહભીની, પર્ણકુંજ તળે - રવિન્દ્રનાથ ટાગોર (અનુ. મેઘલતા મહેતા)
મધુમાસ -પ્રિયકાન્ત મણિયાર
મધ્યરાત્રીએ કોયલ - નરસિંહરાવ દિવેટિયા
મન તું શંકર ભજી લે.. - નરસિંહ મહેતા
મન થઈ જાય છે - ભરત વિંઝુડા
મન ન માને એ જગાઓ પર જવાનું છોડીએ - હેમેન શાહ
મન મતવાલું માને શેણે? - જયંત પલાણ
મનડું વિંધાણું રાણા... - મીરાંબાઇ
મનના મેવાડમાં એક રાણો વસે છે - સુરેશ દલાલ
મનનો માળો તો મારો નાનો – રઘુવીર ચૌધરી
મને આ સફર મળે - વિવેક મનહર ટેલર
મને આંખ મારે - રમેશ પારેખ
મને આપો આંખ મુરારી - રઘુનાથ બ્રહ્મભટ્ટ
મને આપો ઉછીનું સુખ - જગદીશ જોષી
મને આબાદ કર - બરકત વિરાણી 'બેફામ'
મને આવું ભીંજાવું નાં ફાવે - ચૈતાલી જોગી
મને કહોને પરમેશ્વર કેવા હશે ? – પ્રીતમલાલ મજમુદાર
મને ખ્યાલ પણ નથી - હરીન્દ્ર દવે
મને ગમશે - બરકત વિરાણી 'બેફામ'
મને ચોમાસું થાવાનાં કોડ - નંદિતા ઠાકોર
મને છોકરીઓ ના રે સમજાતી - તુષાર શુક્લ
મને જરા ઝૂંક વાગી ગઇ - રાજેન્દ્ર શાહ
મને ઝાંઝરિયું ઘડાવો રે... - પિનાકીન ઠાકોર
મને ઝાકળ જેવું તો કંઈક આપો! - વીરુ પુરોહિત
મને ડેન્ચર આપો તો કૈંક બોલું - અનિલ જોશી
મને તો તમારી સદા યાદ આવે - આતશ ભારતીય
મને દરિયો દેખાય તારી આંખમાં - પ્રફુલા વોરા
મને દરિયો સમજીને પ્રેમ કરતી નહીં - મહેશ શાહ
મને પરવડે નહીં - સ્નેહી પરમાર
મને ફાગણનું એક ફૂલ આપો - સુન્દરમ્
મને ભૂલી તો જો...! - વિનોદ જોશી
મને માર્યા નેણાંના બાણ રે - ગિજુભાઈ વ્યાસ ‘ચૈતન્ય’
મને રેતીમાંથી રતન જડ્યા - ડો. દિનેશ શાહ
મને સુક્કા કદંબનું તે પાંદડું કહે - હરીશ મિનાશ્રુ
મને હું અજય ને અભય ચીતરું છું - નિર્મિશ ઠાકર
મને હું શોધું છું - દલપત પઢિયાર
મનોજ પર્વ ૦૧ : રસ્તા વસંતના
મનોજ પર્વ ૦૨ : અષાઢમાં
મનોજ પર્વ ૦૩ : વરસોનાં વરસ લાગે - મનોજ ખંડેરિયા / આદિલ મન્સૂરી
મનોજ પર્વ ૦૪ : પીછું
મનોજ પર્વ ૦૫ : કોઈ કહેતું નથી
મનોજ પર્વ ૦૬ : હજી ક્યાંક કરતાલ વાગ્યા કરે છે
મનોજ પર્વ ૦૭ : તળેટી સુધી ચાલ ગઝલ - રાજેન્દ્ર શુક્લ
મનોજ પર્વ ૦૮ : હાથમાં કારોબાર રાખ્યો તેં
મનોજ પર્વ ૦૯ : પકડો કલમ ને કોઈ પળે એમ પણ બને
મનોજ પર્વ ૧૦ : ક્ષિતિજે ઘાસ જેવી લીલી ક્ષણ દઈ
મનોજ પર્વ ૧૧ : શાહમૃગો
મનોજ પર્વ ૧૨ : જળ
મનોજ પર્વ ૧૩ : સ્પેકટ્રોમીટર - એ ઘટનાને કોઈ કહી દેશે મૃત્યુ, અલગ થઈ જતી મારી કાયા અને હું....
મનોજ પર્વ ૧૪ : ક્યાંય પણ ગયો નથી - સુરેશ દલાલ
મનોજ પર્વ ૧૫ : આયનાની જેમ હું તો ઊભી 'તી ચૂપ
મનોજ પર્વ ૧૬ : 'મૃત્યુ' વિશેષ (શેર સંકલન)
મનોજ પર્વ ૧૭ : ગઝલ મનોરંજન
મનોજ પર્વ ૧૮ : દોસ્ત, અહીં થાવું છે અમર કોને...
મનોજ પર્વ ૧૯ : રહસ્યોની ગૂફામાં જઈ નીસરવું યાદ આવ્યું નહીં
મનોજ પર્વ ૨૦ : શબ્દ અને મનોજ ખંડેરિયા (શેર સંકલન - ભાગ ૨)
મનોજ પર્વ ૨૧ : વિદાયનું ગીત
મનોજ પર્વ ૨૨ : ઘણી તકલીફ પ્હોંચી છે – મનોજ ખંડેરિયા
મનોજ પર્વ ૨૩ : હાથમાં કારોબાર રાખ્યો તેં
મનોજ પર્વ ૨૪ : અષાઢી વાદળાનો ઉડ્યો ઉમંગ
મમ્મી, આ ચાંદો ખવાય? - કૃષ્ણ દવે
મરવાનું મન થયું - અમર પાલનપુરી
મળી માતૃભાષા મને ગુજરાતી - ઉમાશંકર જોષી
મશ્કરીની વાત હશે - શયદા
મહતાબ સમ મધુરો - દારા એમ્ પ્રીન્ટર
મહાભારત : એક માથાકૂટ છે - કૃષ્ણ દવે
મહામનુ, માંગે શું ચિનગારી
મહાસાગર - ત્રિભુવનદાસ વ્યાસ
મહીં મથવા ઊઠ્યાં - નરસિંહ મહેતા
મહેંફીલની ત્યારે સાચી શરૂઆત થઈ હશે - કૈલાસ પંડિત
મહેફિલ - 1
મહોબ્બતમાં હવે મારો પરિચય - બરકત વિરાણી 'બેફામ'
મા તુજ જીવનના અજવાળે - ડો. દિનેશ શાહ
મા બાપને ભૂલશો નહિ - સંત પુનિત
મા મને કોઈ દી સાંભરે નૈ – રવિન્દ્રનાથ ટાગોર (અનુ. ઝવેરચંદ મેઘાણી)
મા મને ક્ક્કો શીખવાડ - મુકેશ જોષી
માંડ રે મળી છે અલ્યા, ઉજ્જડ આ સીમ... - હરીન્દ્ર દવે
માંડવાની જૂઈ - જીતુભાઇ મહેતા
માઇલોના માઇલો મારી અંદર - ઉમાશંકર જોશી
માડી તારા મંદિરીયે ઘંટારવ થાય - અવિનાશ વ્યાસ
માડી તારુ કંકુ ખર્યું ને સુરજ ઊગ્યો - અવિનાશ વ્યાસ
માડી મ્હારી - રમેશ પટેલ ‘પ્રેમોર્મિ’
માડી હું તો બાર બાર વરસે આવિયો....
માણસ - વેણીભાઇ પુરોહિત
માણસ ઉર્ફે… - નયન દેસાઈ
માણસ છું -રાજેશ વ્યાસ 'મિસ્કીન'
માણસ છે, બીઝનેસ કરે છે - કૃષ્ણ દવે
માણસ નામની ધૂળ - નયન દેસાઈ
માણસાઇના દિવા - ડો. દિનેશ શાહ
માણેકચોકમાં - આદિલ મન્સૂરી
માત ઉમિયાની રૂડી પધરામણી... - રાજેન્દ્ર ગઢવી
માતૃભાષા – પન્ના નાયક
માધવ ક્યાંય નથી મધુવનમાં ! –હરીન્દ્ર દવે
માધવ, વળતા આજ્યો હો ! - મકરન્દ દવે
માધો, મન માને તબ આજ્યો - ઉશનસ્
માનવ ન થઇ શક્યો - આદિલ મન્સૂરી
માનવને મારી - અમૃત ઘાયલ
માનવીએ કેટલી ભીંતો ચણી વરસાદમાં ! - આદિલ મન્સૂરી
માનવીના રે જીવન ! - મનસુખલાલ ઝવેરી
માનવીના હૈયાને નંદવામાં વાર શી - ઉમાશંકર જોશી
મારગે મળ્યા’તા શ્યામ - હરીન્દ્ર દવે
મારા 'હું' ની બહાર - યોસેફ મેક્વાન
મારા અંગથી સુવાસ તારી.. - હરીન્દ્ર દવે
મારા ખોબામાં - રમેશ પારેખ
મારા ચ્હેરાનું ઘરેણું - રમેશ પારેખ
મારા જખમ ને દર્દમાં કુદરતનો ભાગ છે - બેફામ
મારા જાગરણના સાથી - હસમુખ પાઠક
મારા ઝાઝા વંદન જલારામને - મોહન પટેલ
મારા તે ચિત્તનો ચોર રે - બરકત વિરાણી ‘બેફામ’
મારા પરિચયની કથા - મનહર મોદી
મારા ભોળા દિલનો… - રમેશ ગુપ્તા
મારા રામ, તમે સીતાજીને તોલે ન આવો - અવિનાશ વ્યાસ
મારા લાલ રે લોચનિયામાં - અવિનાશ વ્યાસ
મારા સપના માં આવ્યા હરી - રમેશ પારેખ
મારા સાથિયામાં એક રંગ ઓછો પડે - અવિનાશ વ્યાસ
મારા સાહ્યબાની પાઘડીએ લાગ્યો કોઇ જુદો રંગ.... - નીનુ મઝુમદાર
મારા હિસ્સાનો સૂરજ - ગૌરાંગ ઠાકર
મારા હ્રદયની વાત - મનોજ મુની
મારી આંખમાં તું વહેલી સવાર સમું પડતી - રમેશ પારેખ
મારી આંખે કંકુના સૂરજ આથમ્યા …. - રાવજી પટેલ
મારી આંખોએ બેઠું ચોમાસું..! - એષા દાદાવાળા
મારી કાચી કાયા કેરા કુંભે - રવિ ઉપાધ્યાય
મારી કોઈ ડાળખીમાં પાંદડા નથી - અનિલ જોશી
મારી ગઝલમાં - મકરંદ દવે
મારી ગાગર ઉતારો તો જાણું ! - સુરેશ દલાલ
મારી નાડ તમારે હાથે હરિ સંભાળજો રે - કેશવ
મારી પાસે આવ - દિલીપ મોદી
મારી બલ્લા - હરીન્દ્ર દવે
મારી ભાષાએ રંગ રાખ્યો છે - રઇશ મનીઆર
મારી ભીનાશ ક્યાંય તને અડી ન જાય - જવાહર બક્ષી
મારી મઢુલી સામે યમુનાજી વહે.. - ડો. દિનેશ શાહ
મારી વેણીમાં ચાર ચાર ફૂલ - અવિનાશ વ્યાસ
મારી હૂંડી સ્વીકારો મહારાજ રે - નરસિંહ મહેતા
મારુ બચપણ ખોવાયું (પાંચીકા રમતી'તી..) - મુકેશ જોષી
મારું હૈયું ખોવાયું એક વેળા - ગુલાબદાસ બ્રોકર
મારું એકાંત - લતા હિરાણી
મારું ખોવાણું રે સપનું - ગની દહીંવાલા
મારું જીવન એ જ મારી વાણી - ઉમાશંકર જોશી
મારું વનરાવન છે રૂડું
મારે પાલવડે બંધાયો - અવિનાશ વ્યાસ
મારે વણખૂલ્યા હોઠની કહેવી છે વાત - ગૌરાંગ દિવેટિયા
મારો અભાવ… - મનોજ ખંડેરિયા
મારો ઉજાસ થઇને - કરસનદાસ લુહાર
મારો દેવરીયો છે બાંકો - અવિનાશ વ્યાસ
મારો મારગડો રોકીને રંગ ઢાળ્યો... - અવિનાશ વ્યાસ
મારો સાહ્યબો અષાઢીલો મેઘ... - તુષાર શુક્લ
મારો સોનાનો ઘડૂલો રે - કાંતિ અશોક
માર્ગ મળશે - ગની દહીંવાલા
માર્ગમાં કોઇક તો ભૂલું પડ્યું હશે - અંકિત ત્રિવેદી
માળામાં ફરક્યું વેરાન ! - માધવ રામાનુજ
મિચ્છામી દુક્કડમ્ - અમિત ત્રિવેદી
મિલનનાં દીપક – બરકત વિરાણી ‘બેફામ’
મીઠી માથે ભાત - વિઠ્ઠલરાય આવસત્થી
મુંઝાય છે – ચિનુ મોદી
મુંબઇ - કૃષ્ણ દવે
મુંબઈની કમાણી - અવિનાશ વ્યાસ
મુકામ પોસ્ટ માણસ - નયન દેસાઈ
મુક્તક - ‘મરીઝ’
મુક્તક - એસ.એસ.રાહી
મુક્તક - બકુલેશ દેસાઇ
મુક્તક - ભરત ભટ્ટ 'તરલ'
મુક્તક - સુરેન ઠક્કર 'મેહુલ'
મુક્તકો
મુક્તકો - કૈલાસ પંડિત
મુક્તકો - રમેશ પારેખ
મુક્તકો - ગની દહીંવાલા
મુક્તકો - બરકત વિરાણી 'બેફામ'
મુક્તકો - મનહરલાલ ચોક્સી
મુક્તકો - મુકુલ ચોકસી
મુક્તકો - રઇશ મનીઆર
મુક્તકો - રમેશ પારેખ
મુખડાની માયા લાગી રે - મીરાંબાઇ
મુલાકાત પહેલી હતી - શોભિત દેસાઇ
મુસાફિરને આજે - હિમાંશુ ભટ્ટ
મૂળ ખુલ્લાં દેખાય તેવું .. - મનીષા જોષી
મૃગજળ – રાજેશ વ્યાસ ‘મિસ્કીન’
મૃગજળની મિત્રતા - મનોજ ખંડેરિયા
મૃત્યુદંડ - ઉમાશંકર જોશી
મૃત્યુદંડ - મિલિન્દ ગઢવી 'ગ.મિ.'
મેં જ તો એને સતત ઝંખી હતી - હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ
મેં તો ઝેર નો કટોરો સ્હેજ પીધો - ભાગ્યેશ જ્હા
મેં તો પાપડ બાંધ્યા ને આવી ઝરમરતી ઝૂલ.. - ભગવતીકુમાર શર્મા
મેં તો સૂરજને રોપ્યો છે આંગણે - મિલિંદ ગઢવી
મેંદી તે વાવી માળવે (યુગલગીત) - ઇન્દુલાલ ગાંધી
મેંદી તે વાવી માળવે ને....- ઇન્દુલાલ ગાંધી
મેઘલી શ્યામલ એક રાતે - અંકિત ત્રિવેદી
મેલી મત જા મને એકલી વણજારા - કાજી મામદશા
મેળાનું નામ ના પાડો - ભાગ્યેશ જહા
મેળો આપો તો એક માનવીની સંગ - હરીન્દ્ર દવે
મેહુલો ગાજે ને માધવ નાચે - નરસિંહ મહેતા
મોકલું – હનીફ સાહિલ
મોકલું છું - રાજેશ વ્યાસ 'મિસ્કીન'
મોકો મળ્યો – ચિનુ મોદી ‘ઈર્શાદ’
મોર ટહુકે.. – પ્રજારામ રાવળ
મોર બની થનગાટ કરે... - ઝવેરચંદ મેઘાણી
મોરપિચ્છ - જયંત પલાણ
મોરપિચ્છની રજાઈ ઓઢી - સુરેશ દલાલ
મોરપીંછાંમાં હાથ ઝબોળ્યો - મનોજ ખંડેરિયા
મોરબીની વાણિયણ
મોરલા હો ! મુંને થોડી ઘડી... - રવિન્દ્રનાથ ટાગોર (અનુ. ઝવેરચંદ મેઘાણી)
મોરલાને વેઠ્યો ન જાય વરસાદમાં. - 'ગની' દહીંવાલા
મોસમનું ખાલી નામ છે - તુષાર શુક્લ
મોસમનો પહેલો ગરમાળો - વિવેક મનહર ટેલર
મોહનની પ્રીતિ - સુરેશ દલાલ
મોહે લાગી લટક ગુરુ ચરનનકી - મીરાંબાઈ
મ્હેંકનો મૃદુ ભાર, ભીની સ્હેજ ઝૂકી ડાળ, સપનાં .. - રાજેન્દ્ર શુક્લ
યમુનાષ્ટક - વલ્લભાચાર્ય
યા હોમ કરીને પડો - નર્મદ
યાદ - રમેશ પારેખ
યાદ છે - અહમદ ગુલ
યાદમાં અટવાય છે કારણ વગર -ઊર્મિ
યાદમાં મળીએ પળેપળ - રાજેશ વ્યાસ 'મિસ્કીન'
રંગ છે - હરીન્દ્ર દવે
રંગ રંગ વાદળિયાં - સુન્દરમ્
રક્ષાબંધન.. હો રક્ષાબંધન - ડો. દિનેશ શાહ
રખડવા નીકળ્યો છું – પ્રહલાદ પારેખ
રઘુવર ! તુમકો મેરી લાજ - તુલસીદાસ
રજકણ - હરીન્દ્ર દવે
રઢિયાળી ગુજરાત - માધવ ચૌધરી
રમવું હોય તો રમ - પન્ના નાયક
રમવું હોય તો રમજો રાજા ! - સુરેશ દલાલ
રમેશ પારેખ - ભરત વિંઝુડા
રવિન્દ્ર ગુર્જરી - રવિન્દ્ર સંગીતની ગુજરાતીમાં રજૂઆત
રસિયો ફાગણ આયો ! - જયંત પલાણ
રસિલાં પ્રેમીના હૈયાં - રઘુનાથ બ્રહ્મભટ્ટ
રહસ્યોના પડદાઓ ઉપાડી તો જો - જલન માતરી
રહેજો મારી સાથે સાજન - મુકેશ જોશી
રહેવા દે - હિતેન આનંદપરા
રહેવા દે - હિતેન આનંદપરા
રહેશે મને આ મારી મુસીબતની દશા યાદ - મરીઝ
રાઈ જેટલી ઘટના ઉપર - વિનોદ ગાંધી
રાખનાં રમકડાં - અવિનાશ વ્યાસ
રાજકોટ રંગીલું શહેર છે - અવિનાશ વ્યાસ
રાજા તારા ડુંગરિયા પર - મીરાંબાઈ
રાત આખી આસપાસ – અંકિત ત્રિવેદી
રાત ચાલી ગઈ - અમીન આઝાદ
રાત દિવસનો રસ્તો વ્હાલમ, નહીંતો ખૂટે કેમ? - સુરેશ દલાલ
રાત રહે જાહરે પાછલી ખટઘડી - નરસિંહ મહેતા
રાતી રાતી પારેવાની આંખડી - વેણીભાઇ પુરોહિત
રાધાની લટની લહેરાતી કાળાશે... - હરીન્દ્ર દવે
રાધાનું નામ વ્હેતું ના મેલો - સુરેશ દલાલ
રાધાપો - ઊર્મિ
રાધે બનો - પિનાકિન ત્રિવેદી
રામભરોસે - મધુમતી મહેતા
રામમઢી રે મારી રામમઢી - ઉમાશંકર જોશી
રાહ - રિતા ભટ્ટ
રિઅર વ્યૂ મિરર - ચંદ્રકાંત શાહ
રીમઝીમ બરસે બાદલ બરસે - સુન્દરમ્
રુમઝુમ પગલે ચાલી - ઝીણાભાઈ દેસાઈ 'સ્નેહરશ્મિ'
રૂડી ને રંગીલી રે વ્હાલા તારી વાંસળી રે લોલ - નરસિંહ મહેતા
રૂપલે મઢી છે સારી રાત - હરીન્દ્ર દવે
રૂબાઇ - ઉમર ખય્યામ
રૂબાઇયાત - ઉમર ખૈયામ ( અનુ : શૂન્ય પાલનપૂરી )
રૂમાલમાં ગાંઠ - મરીઝ
રે પંખીડા ! સુખથી ચણજો - કલાપી
રે મન, ચાલ મહોબ્બત કરીએ... - હરીન્દ્ર દવે
રે'શું અમેય ગુમાનમાં - રમેશ પારેખ
રે.... વણઝારા...... - વિનોદ જોષી
રેડિયો 18 : ઝવેરચંદ મેઘાણી
રોકો વસંતને - જયંત પાઠક
રોયા હશે ઘનશ્યામ - કિસન સોસા
લઇ ઊભા - મનોજ ખંડેરિયા
લઇને આવ્યો છું - ગની દહીંવાલા
લઈ લે પાયલ પાછું - વેણીભાઈ પુરોહિત
લખાવટ નથી - હેમંત પુણેકર
લખી બતાવું - અલ્પેશ 'પાગલ'
લખીએ કયાંથી કાગળ -મેઘબિંદુ
લખ્યું તે બધું રક્તધારે લખ્યું છે - રઈશ મનીઆર
લગ્નની વર્ષગાંઠે કોઈને પણ ગીફ્ટ કરી શકાય એવી કવિતા.. - એષા દાદાવાળા
લા-પરવા – મકરન્દ દવે
લાઈન લગાવો ! - મુકુલ ચોકસી
લાખ ટુકડા કાચના - હેમેન શાહ
લાખો કરોડો ઘરમાં મને એક ઘર ગમે છે - દિનેશ ઓ.શાહ
લાગણી નામે તરસતું.... - નિર્મિતા કનાડા
લાગણીનું ગામ - ઊર્મિ
લાગણીવશ હૃદય ! - ગની દહીંવાળા
લાજ રાખી છે - કૈલાસ પંડિત
લાવો તમારો હાથ - પન્ના નાયક
લિમીટ - કૃષ્ણ દવે
લીલીછમ લાગણીનું ગીત - નીતિન વડગામા
લીલોછમ ટહુકો - જયશ્રી મર્ચન્ટ
લે ! - અમૃત ‘ઘાયલ’
લો અમે તો આ ચાલ્યા ! -શૂન્ય પાલનપુરી
લો કરું કોશિશ ને ફાવે તો કહું - રાજેન્દ્ર શુક્લ
લોહીમાં એક નામનો ઉન્માદ - મનોજ ખંડેરિયા
લ્યો આવી ગઇ દેશ દિવાળી - ઊર્મિ
લ્યો આવી ગઈ દિવાળી - અનિલ ચાવડા
લ્યો જરાક જીવણ અટકો - રમેશ પારેખ
લ્યો, અમે તો આ ચાલ્યાં. - તુષાર શુક્લ.
લ્યો, કાગળ આપું કોરો....
વગડા વચ્ચે - જયંત પાઠક
વગડાની વચ્ચે વાવડી ને વાવડીની વચ્ચે દાડમળી - અવિનાશ વ્યાસ
વગડાનો શ્વાસ - જયંત પાઠક
વચમાં જ્યાં થાય જરા તારો ઉલ્લેખ – મનોજ ખંડેરિયા
વડલો કહે મારી વનરાયું - દુલા ભાયા ‘કાગ’
વન વચોવચ ખેતર ઊભાં - માધવ રામાનુજ
વનચંપો - બાલમુકુંદ દવે
વનની તે વાટમાં તું ભૂલી પડી રે.. - ઝીણાભાઈ દેસાઈ- ’ સ્નેહરશ્મિ ‘
વરસાદ - મુકેશ જોષી
વરસાદ - રમેશ પારેખ
વરસાદ - અનિલ જોશી
વરસાદ કહે - - રમેશ પારેખ
વરસાદ જેવું છે કશુંક - ઉર્વીશ વસાવડા
વરસાદ તારા નામ પર ! - વેણીભાઇ પુરોહિત
વરસાદ પછી વગડો – જયંત પાઠક
વરસાદ ભીંજવે - રમેશ પારેખ
વરસાદની મોસમ - હરીન્દ્ર દવે
વરસાદમાં - ઉર્વીશ વસાવડા
વરસાદમાં - ભગવતીકુમાર શર્મા
વરસાદમાં – સુધીર પટેલ
વરસાદી ગઝલ - મુકેશ જોષી
વરસાદી મોસમ જેવું મળીએ - પ્રફુલા વોરા
વરસાદી સાંજ - ભગવતીકુમાર શર્મા
વરસી કંઈ સ્મરણોની હેલી… - વિવેક મનહર ટેલર
વરસે ઝડી વર્ષાની વ્હાલમા - ભાસ્કર વ્હોરા
વરસોથી સંઘરી રાખેલી – સૈફ પાલનપુરી
વરસોવરસ વીતી ગયા - ગુલ અંક્લેશ્વરી
વર્ષગાંઠ મુબારક હો, જયશ્રી !
વર્ષા એ કરી કમાલ - નીલેશ રાણા
વર્ષાગમન - જયંત પાઠક
વર્ષાની આ સાંજ - સુરેશ દલાલ
વર્ષે વર્ષે એની એજ વર્ષગાંઠ - નિરંજન ભગત
વર્ષો જવાને જોઇએ - અમૃત 'ઘાયલ'
વસંત મળે - હિતેન આનંદપરા
વસંતની પાલખી - ભગવતીકુમાર શર્મા
વસંતનું પદ - મણિલાલ હ. પટેલ
વસંતી વિકળ વાયરો છે પછી શું? - હેમેન શાહ
વસંતે વસંતે - મકરન્દ દવે
વહેલી પરોઢનો વાયરો વાયો – અવિનાશ વ્યાસ
વાંસના વનમાં થઇ વાતો પવન - ભગવતીકુમાર શર્મા
વાંસલડી ડૉટ કૉમ - કૃષ્ણ દવે
વાત કહી ના જાય - જયંત પાઠક
વાત જુદી છે અધૂરા પાત્રની... - નીતિન વડગામા
વાત વિગતવાર કરી દે... - ગૌરાંગ ઠાકર
વાત શું કરે - કૃષ્ણ દવે
વાતોની કુંજગલી - જગદીશ જોષી
વાદળની રેલગાડી - કૃષ્ણ દવે
વારતા - પ્રાણજીવન મહેતા
વારતાના અંતમાં - દિનેશ કાનાણી
વારતાનો સાર - ગુંજન ગાંધી
વાલમનો બોલ - અનિલ જોષી
વાલ્યમના અઢળક વ્હાલને... - પ્રદ્યુમ્ન તન્ના
વાળી લીધું મન - જયંત પાઠક
વાહુલિયા હો, ધીરા રે ધીરા વાજો - ઝવેરચંદ મેઘાણી
વિકલ્પ નથી - મનોજ ખંડેરિયા
વિરહ... - હરીન્દ્ર દવે
વિરાટનો હિંડોળો - નાન્હાલાલ
વિશ્વાસ (મોનો ઇમેજ) – વિવેક મનહર ટેલર
વીજલડી રે - અવિનાશ વ્યાસ
વીજળી છે કે કોઈના દસ્તખત ! - રવીન્દ્ર પારેખ
વીજળીને ચમકારે - ગંગા સતી
વૃંદાવન - હરીન્દ્ર દવે
વૃંદાવન મોરલી વાગે છે... - મીરાંબાઈ
વૃંદાવન વાટ સખી જતાં ડર લાગે - નીનુ મઝમુદાર
વૃંદાવનમાં થનકાર થનક થૈ થૈ થૈ ... - દયારામ
વૃક્ષ ઊગે છે ત્યારે - ઉર્વીશ વસાવડા
વૃક્ષ નથી વૈરાગી – ચંદ્રેશ મકવાણા
વૃક્ષ પડે છે ત્યારે - ઉર્વીશ વસાવડા
વૃક્ષ પરનો એક ટહુકો – ગૌરાંગ ઠાકર
વૃક્ષ-વૃક્ષની ડાળ-ડાળ ને પાન-પાન ને ફૂલ-ફૂલમાં નર્તન... - સુરેશ દલાલ
વૃક્ષકાવ્યો – ધૂની માંડલિયા
વૃક્ષસંવનનાર્થીનું ગીત (સાવ રે સુક્કા ઝાડને જોઇ...) - રમેશ પારેખ
વેણીનાં ફૂલ - ઝવેરચંદ મેઘાણી
વેદનાના સંબંધો, સંબંધોની વેદના - હેમેન શાહ
વેનિસના દરિયાની ગઝલ - ગુંજન ગાંધી
વેલેન્ટાઇનમાં.... - મુકુલ ચોક્સી
વૈષ્ણવજન - નરસિંહ મહેતા
વ્યથા હોવી જોઈએ -’મરીઝ’
વ્યથા… વેદના… ઉદાસી… દર્દ…
વ્યોમ સરોવરમાં ભમે દિવ્ય મકરનાં વૃંદ -નીનુ મઝુમદાર
વ્હાલ - રમેશ પારેખ
વ્હાલનો વરસાદ....
વ્હાલપની વાત - ઉમાશંકર જોશી
વ્હાલપને નામ નવ દઇએ - મેધનાદ ભટ્ટ
વ્હાલા પપ્પાને… - ઊર્મિ
શંકર નહીં આવે - જલન માતરી
શક્યતા ક્યાં વૃક્ષની કૂંપળ વગર ! - ગૌરાંગ ઠાકર
શબદચોકમાં રે ! – અશરફ ડબાવાલા
શબ્દ અને મનોજ ખંડેરિયા (શેર સંકલન - ભાગ ૧)
શબ્દ અને મૌન
શબ્દ અને વિવેક ટેલર.......
શબ્દ ક્યાં મારો કે તમારો - રાહી ઓધારિયા
શબ્દ પેલે પાર - સંધ્યા ભટ્ટ
શબ્દ-અવતાર - રાજેન્દ્ર શુકલ
શબ્દનું સાન્નિધ્ય - દિલીપ ઠાકર
શબ્દને સથવારે - ચિનુ મોદી
શબ્દમાંથી અર્થ છૂટા થાય છે - હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ
શબ્દો છે મારાં શ્વાસ - વિવેક મનહર ટેલર
શબ્દો છે શ્વાસ જેના.....
શબ્દો જ કંકુને ચોખા... - મનોજ ખંડેરિયા
શબ્દો જન્મ્યા પરવાળામાં - મનોજ ખંડેરિયા
શબ્દો રહ્યા રમત રહી - રઇશ મણિયાર
શબ્દોના નીડમાં ખોવાયું ગીત - જગદીશ જોશી
શબ્દોનું સ્વરનામું - તૃતીય કડી..
શમણાં - લાલજી કાનપરિયા
શમા વગર - મધુ શાહ
શરણાઈવાળો અને શેઠ – દલપતરામ
શરદપૂનમ Special: સાગર અને શશી - મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ ‘કાન્ત’
શરૂઆત અધૂરી લાગે છે - રાજેશ વ્યાસ ‘મિસ્કીન’
શાંત ઝરૂખે વાટ નિરખતી - સૈફ પાલનપૂરી
શાંત મનની ખીણમાં - હેમેન શાહ
શાહી સૂરજ નથી કે સાંજે ઢળી શકે - અશરફ ડબાવાલા
શિકારીને - કલાપી
શિલાલેખ - કૃષ્ણ દવે
શિવાજીનું હાલરડું – ઝવેરચંદ મેઘાણી
શી વાત છે હમરાહમાં ? - વિવેક મનહર ટેલર (#tahuko10th)
શું કરું – મનોજ ખંડેરિયા
શું ખબર કે કોણ કોને ક્યાં નડે છે - -અલ્પેશ પાગલ
શું જલુ જો કોઇની જાહોજલાલી થાય છે - બરકત વિરાણી 'બેફામ'
શું તું સમજી શકે છે મારી દ્વિધા? - વિવેક મનહર ટેલર
શું થયું મુંબઇ ? - કૃષ્ણ દવે
શું ફેર પડે છે ! - કૃષ્ણ દવે
શું બોલીએ? - રમેશ પારેખ
શૂન્યતામાં પાનખર - આદિલ મન્સૂરી
શેષ ઝળહળ મશાલ - રાજેન્દ્ર શુક્લ
શૈશવ ગયું તે ગયું (સાત તાળી લીધી ને) -મનોજ્ઞા દેસાઈ
શૈશવ જો ઓચિંતુ આવી ભટકાય તો - હિતેન આનંદપરા
શોધતો હતો ફૂલને ફોરમ શોધતી હતી મને - ચંદ્રકાંત શેઠ
શોધું - સુન્દરમ્
શ્યામ ! ઓ સાંવરીયા ! - સુરેશ દલાલ
શ્યામ તને હું સાચ્ચે કહું છું - સુરેશ દલાલ
શ્રાવણનાં મેળામાં - ધનજીભાઈ પટેલ
શ્રી અંબાજીની આરતી... - શિવાનંદસ્વામી
શ્રી રામચંદ્ર કૃપાલુ ભજમન - તુલસીદાસ
શ્રી રાસબિહારી દેસાઈને સ્વરાંજલિ : સૂરજ ઢૂંઢે ને ઢૂંઢે ચાંદાની આંખડી
શ્રીપ્રાણલાલ વ્યાસને શ્રધ્ધાંજલી (શેઠ સગાળશા - ચેલૈયો)
શ્વાસ શ્વાસમાં રાસની લીલા - સુરેશ દલાલ
શ્વાસના મૃગજળ…. - પ્રદીપ આઝાદ
શ્વાસમાં એમને ભરી લઇશું - હિમાંશુ ભટ્ટ
સંગમાં રાજી રાજી – રાજેન્દ્ર શાહ
સંદેશ આપે છે - ઇજન ધોરાજવી
સંબંધ - રમેશ પારેખ
સંબંધ છે, પળમાંય તૂટે ... - હિતેન આનંદપરા
સંબંધ તો પ્રેમનો થવા - રવિ ઉપાધ્યાય
સંબંધોની સાંજ - જગદીશ જોષી
સંબંધોય... - આદિલ મન્સૂરી
સંવાદ રાખું છું - ગૌરાંગ ઠાકર
સંવેદનના બિંદુ પર... -એષા દાદાવાળા
સખી મધરાતે એકવાર મીરાં આવી’તી... - ભાસ્કર વ્હોરા
સખી મને તેં સરોવર કહ્યો - રમેશ પારેખ
સખી! મારો સાહ્યબો સૂતો - વિનોદ જોષી
સખીપણાના અભરખા - મુકેશ જોશી
સખીરી, કેમ ઉકેલું લિપિ જળની - સંજુ વાળા
સખીરી, હરિ વરસે તો પલળું - સંદીપ ભાટિયા
સજનવા - રાજેશ વ્યાસ 'મિસ્કીન'
સજના - પ્રજ્ઞા વશી
સતત ઘટમાળમાં જીવાય છે, સાલું ! - મહેશ દાવડકર
સદાકાળ ગુજરાત – અરદેશર ફ. ખબરદાર ‘અદલ’
સપનાં - પન્ના નાયક
સપનાં વસંતના - સુરેશ દલાલ
સપનાનું ઘર હો.... - મુકુલ ચોકસી
સપનામાં આવું તો ચાલશે? - આશા પુરોહિત
સફળતા જિંદગીની…. – બરકત વિરાણી 'બેફામ'
સમ ખાવા પૂરતી મોસમ - મુકુલ ચોક્સી
સમ તને - ઊર્મિ
સમંદરને તળ લીલું વન દાટવું છે - કિસ્મત કુરેશી
સમંદરપારના પંખી - ઉદયન ઠક્કર
સમજણ તે આપણા બેની – ચંદ્રકાન્ત શેઠ
સમજાય તો - ઉર્વીશ વસાવડા
સમજી જા - સૈફ પાલનપુરી
સમદર સભર સભર લહરાય ! - બાલમુકુંદ દવે
સમય - કુતુબ ‘આઝાદ’
સમય - હરીન્દ્ર દવે
સમરું સાંજ સવેરા... - રવિરામ
સમસ્યાના સાગર તરી જાણજે - રવિ ઉપાધ્યાય
સમી સાંજનો ટહુકો… - ઝીણાભાઈ દેસાઈ 'સ્નેહરશ્મિ'
સરનામું - કૃષ્ણ દવે
સરવર સરવર રમતાં રમતાં - પન્ના નાયક
સરવરના ઘાટ માથે પૂનમની રાત રે - અવિનાશ વ્યાસ
સરસ્વતી પ્રાર્થના - પ્રજ્ઞા વશી
સર્જક અને સર્જન – ગુજરાતી સાહિત્યકાર શ્રી રમેશ પારેખ
સર્જક સાથે સાંજ - અંકિત ત્રિવેદી (Bay Area, CA) July 23, 2013
સળગતા શબ્દની સાખે - હસમુખ મઢીવાળા
સળગી ઉઠ્યો કિનારો - શયદા
સવાર - બરકત વિરાણી ‘બેફામ’
સહજ - કૃષ્ણ દવે
સહારો નહિ, મને તો જોઇએ સત્કાર - બરકત વિરાણી 'બેફામ'
સાંજ - પુષ્પા મહેતા (પારેખ)
સાંજ - હનીફ સાહિલ
સાંજ અને જગદીશ જોષી
સાંજ ટાણે - હિમાંશુ ભટ્ટ
સાંજ ઢળતી જાય છે - નીતિન વડગામા
સાંજ ઢળે તો આવે તારાં સ્મરણોનું અજવાળું... - અશોક ચાવડા 'બેદિલ'
સાંજ થવાનું મન - મનહર તળપદા
સાંજ સેવે સ્વપ્નને… - કવિ રાવલ
સાંજ હીંચકા ખાય .. - અનિલ જોશી
સાંભરણ - માધવ રામાનુજ
સાંભરે... - સુરેન ઠક્કર ‘મેહુલ’
સાંભળો સમાચાર તાજા, બંદર બન્યો છે રાજા - મેઘલતા મહેતા
સાંભળ્યું છે કે.. - સુધીર પટેલ
સાંભળ્યું...... - વિનોદ જોશી
સાંવર થોરી અંખિયનમેં .... - રાજેન્દ્ર શાહ
સાંવરિયા, કાહે હોત નઠોર ? - વેણીભાઇ પુરોહિત
સાંવરિયા.. - સુધીર પટેલ.
સાંવરિયો રે મારો સાંવરિયો (વ્હાલબાવરીનું ગીત) - રમેશ પારેખ
સાગરતીરે અલસ તિમિરે - રઘુવીર ચૌધરી
સાડા ચારે હરિ - મુકેશ જોશી
સાત સાત પગલાઓ સાથે ચાલીને – મેઘબિંદુ
સાત સૂરોના સરનામે... - અંકિત ત્રિવેદી
સાથે બેસી કાગળ વાંચીએ – ભગવતીકુમાર શર્મા
સાથે મૂકીને જો - જયેન્દ્ર શેખડીવાળા
સાદ કર - ચંદ્રકાન્ત શેઠ
સાદ પાડું છું - રમેશ પારેખ
સાધો, હરિ સંગે હરીફાઈ – હરીશ મીનાશ્રુ
સાધો, હરિવરના હલકારા... – હરીશ મીનાશ્રુ
સાનિધ્ય - ચતુર પટેલ
સામસામે આવીએ તો ફફડે બે હોઠ - વંચિત કુકમાવાલા
સામાં મળ્યાં તો - આદિલ મન્સૂરી
સામાય ધસી જઈએ – રાજેન્દ્ર શુકલ
સામે - આદિલ મન્સૂરી
સાવ અંગત – હરિશ્વન્દ્ર જોશી
સાવ અચાનક મૂશળધારે... - તુષાર શુક્લ
સાવ અટૂલા પડી ગયા - મનોજ ખંડેરિયા
સાવ અમસ્તું નાહક નાહક - ગની દહીંવાલા
સાવ રે ઘેલી - અનિરુધ્ધ બ્રહ્મભટ્ટ
સાવ લગોલગ... - કૃષ્ણ દવે
સાહેબા ! શી રીતે સંતાડું તને - ખલીલ ધનતેજવી
સાહ્યબા, બોલ…વચગાળા કોણે કર્યા? - ઊર્મિ
સાહ્યબો મારો ગુલાબનો છોડ - પન્ના નાયક
સાહ્યબો મારો ગુલાબનો છોડ - રઘુનાથ બ્રહ્મભટ્ટ
સાહ્યબો... મારો ગુલાબનો છોડ... - કૈલાસ પંડિત
સિંહની પરોણાગત – રમણલાલ સોની
સિન્ધુ - પૂજાલાલ
સુ.દ. કહોને મળશું ક્યારે ? - હિતેન આનંદપરા
સુખ – દિલીપ જોશી
સુખના સુખડ જલે રે - વેણીભાઇ પુરોહિત
સુણ સાજન એક ગીત સુણાવું - અવિનાશ વ્યાસ
સુણી મેં ફરી, તે જ કથા - ઝીણાભાઈ દેસાઈ 'સ્નેહરશ્મિ'
સુદામાનાં ફળિયામાં લેક્સસ પડેલી.. - પ્રવિણ ટાંક
સુરજના પક્વ ફળ થકી બેસ્વાદ રસ પડ્યો - ગની દહીંવાલા
સુરત નહિ સ્વીકારે હાર -ગૌરાંગ ઠાકર
સુરતનો વરસાદ... - નયન દેસાઇ
સુરાલયની પ્યાસ - રાજેન્દ્ર શુક્લ
સૂંઢમાં એ ભરી આવ્યા ડેમ - જિગર જોષી 'પ્રેમ'
સૂકી જુદાઇની ડાળ - અનિલ જોશી
સૂક્કું મેવાડ - જતીન બારોટ
સૂડી વચ્ચે સોપારી – ભગવતીકુમાર શર્મા
સૂડી વચ્ચે સોપારી ને સોપારીનો ચૂરો - વિનોદ જોષી
સૂના સરવરિયાને કાંઠડે - અવિનાશ વ્યાસ
સૂરજ ઈન્કમટૅકસ ભરે છે – મુકેશ જોષી
સૂરજ વિનાનું સાવ ગામ - રમેશ પારેખ
સૂરની તારી ધાર - રવિન્દ્રનાથ ટાગોર (અનુ. - પિનાકીન ત્રિવેદી)
સૂર્ય જીતી જવાની શ્રદ્ધાથી... - અશરફ ડબાવાલા
સૃષ્ટિ છે એક કોયડો - રમેશ પારેખ
સેલ્ફીના ચક્કરની લ્હાયમાં - કૃષ્ણ દવે
સૈયર મારો સાહ્યબો રીસાયો સારી સાંજ - મેઘલતા મહેતા
સો સો રે સલામું મારાં ભાંડુડાંને (છેલ્લી સલામ) - ઝવેરચંદ મેઘાણી
સોનલને ચાહવાની ઋતુઓ - રમેશ પારેખ
સોના વાટકડી જેવું આ કાળજું - પન્ના નાયક
સોયમાં દોરો -ડૉ.નિલેશ રાણા
સોળમા વરસે — તુષાર શુક્લ
સોળે શણગાર સજી નિસર્યા માં અંબિકા - તુષાર શુક્લ
સૌંદર્ય - સુંદરમ
સૌંદર્યનું ગાણું મુખે મારે હજો - મકરંદ દવે
સ્થળ, સમય, ઘટના.... - કવિ રાવલ
સ્નેપશોટ - પન્ના નાયક
સ્નેહીનાં સોણલા આવે સાહેલડી ! - ન્હાનાલાલ કવિ
સ્નેહે સુપુત્રી.... (ડેડી તમે કોઈ નવી વાતો સુણાવો) - હિમાંશુ ભટ્ટ
સ્પર્શ કરશો તો માત્ર ખાલીપો - ભગવતીકુમાર શર્મા
સ્મરણ જો એમનું થાશે - નીતિન વડગામા
સ્મરણ માટે - કિરણસિંહ ચૌહાણ
સ્મૃતિ - નિરંજન ભગત
સ્વ-રૂપ - પ્રફુલ દવે
સ્વજન થઇ આંગણે આવો - ચંદ્રકાન્ત મહેતા
સ્વપ્નમાં તું કોઇ'દી આવી મને મળ તો ખરી - અમિત ત્રિવેદી
સ્વપ્નાં વચ્ચેથી રસ્તો - જવાહર બક્ષી
સ્વર્ણ અક્ષરે લખશે કવિઓ યશગાથા ગુજરાતની... - રમેશ ગુપ્તા
સ્હેજ પણ સહેલું નથી -પ્રજ્ઞા વશી
હંકારી જા (મારી બંસીમાં બોલ બે વગાડી તું જા...) - સુન્દરમ
હંસલા હાલો રે હવે.... - મનુભાઇ ગઢવી
હજી આ કોકરવર્ણો તડકો છે .... - વેણીભાઇ પુરોહિત
હજુ પણ તમારી સતત યાદ આવે - કવિ મેઘબિંદુ
હજુ રસભર રાત તો - અવિનાશ વ્યાસ
હજુયે યાદ છે - રઈશ મનીયાર
હજો હાથ કરતાલ - રાજેન્દ્ર શુક્લ
હઝલ(રોજ એ જગથી કશું જૂદું જ કરવા જાય છે) - ડૉ.રઈશ મનીઆર
હતી રાત થોડી અને વેશ ઝાઝાં - રવિ ઉપાધ્યાય
હર મહોબ્બત તણા ઇતિહાસના... - કમલેશ સોનાવાલા
હરિ તો હાલે હારોહાર ! - કૃષ્ણ દવે
હરિ, કેટલી વાર ? – મુકેશ જોષી
હરિ, કેટલી વાર ? – મુકેશ જોષી
હરિ, દિવાળી કરી ? - રવીન્દ્ર પારેખ
હરિનાં લોચનિયાં - કરસનદાસ માણેક
હરિવરને કાગળ લખીએ રે... - ભગવતીકુમાર શર્મા
હરી પર અમથું અમથું હેત - રમેશ પારેખ
હળવાશ – પન્ના નાયક
હળવે હાથે હથેળી ઉપર - અરૂણ દેશાણી
હવામાં આજ વહે છે ધરતી કેરી.. ખુશખુશાલી… - નાથાલાલ દવે
હવે - રાજેશ વ્યાસ 'મિસ્કીન'
હવે – જગદીશ જોષી
હવે આ હાથ રહે ના હેમ ! - પ્રિયકાન્ત મણિયાર
હવે તારામાં રહું? -મૂકેશ જોશી
હવે પાંપણોમાં અદાલત ભરાશે - રમેશ પારેખ
હવે પ્રભુ અવતાર લ્યો તો પ્રભુ જાણું.... - અવિનાશ વ્યાસ
હવે બોલવું નથી - સૈફ પાલનપૂરી
હવે મંદિરના બારણા ઉઘાડો મોરી માત - અવિનાશ વ્યાસ
હશે કોઇ ભીતર ગઝલકાર જેવું - સુરેશ વિરાણી
હસ્તપ્રત - મનોજ ખંડેરિયા
હસ્તરેખા વળી શું? - યામિની ગૌરાંગ વ્યાસ
હસ્તાયણ - રમેશ પારેખ
હાં રે અભિસારે નીસરી હું અનંતના - પ્રવીણ બક્ષી
હાં રે માં આરાસૂરથી આવ્યા – મેઘલતા મહેતા
હાઇકુ - ઊર્મિ
હાઇકુ - સ્નેહરશ્મિ
હાઈકુ - પન્ના નાયક
હાથ મેળવીએ – નિરંજન ભગત
હાથ લંબાવી નથી શકતો - અમૃત 'ઘાયલ'
હાથને ચીરો તો ગંગા નીકળે - રમેશ પારેખ
હાથમાં કરતાલ હૈયે વ્રણ મળે - ધ્રુવ ભટ્ટ
હાથમાં વહેતા નથી દરિયા સતત - રઇશ મનીઆર
હાય રે હાય કવિ ! - ઝવેરચંદ મેઘાણી
હાર કે જીત - રાજેન્દ્ર શાહ
હાલ ને દેવરીયા સંગે રંગે રમીએ હોળી....
હાલાં રે હાલાં - મેઘલતા મહેતા (બાળદિનની શુભેચ્છાઓ)
હાલો ગલૂડાં રમાડવા જી રે ! – ઝવેરચંદ મેઘાણી
હાલો ને કીડીબાઇની જાનમાં - ભોજા ભગત
હિંદમાતાને સંબોધન – ‘કાન્ત’
હુ અનેકને ચાહી શકું છું - સુરેશ દલાલ
હુ તુ તુ તુ... જામી રમતની ઋતુ.. - અવિનાશ વ્યાસ
હું - સાઇકલ - પપ્પા - ધડામ........... - વત્સલ શાહ
હું અને તું -તુષાર શુક્લ
હું અમદાવાદનો રિક્ષાવાળો - અવિનાશ વ્યાસ
હું કશુંક પી ગયો છું.... - ગની દહીંવાલા
હું કોણ છું.... ? - શોભિત દેસાઇ
હું ક્યાં કહું છું આપની ‘હા’ હોવી જોઇએ - મરીઝ
હું ક્યાં છું ? – જયન્ત પાઠક
હું છું દીવો - રવીન્દ્ર પારેખ
હું જાણું - ઉશનસ્
હું જેમ જેમ તારો દીવાનો થતો ગયો - રાહી ઓધારિયા
હું તને કયાંથી મળું ? - -જવાહર બક્ષી
હું તો અડધી જાગું ને અડધી ઊંઘમાં…. - વિનોદ જોષી
હું તો પ્રયત્ન અહીંથી જવાનો કરું છું રોજ - વિવેક મનહર ટેલર
હું તો સપનાં ખેડું ! - બકુલેશ દેસાઇ
હું નથી પૂછતો, ઓ સમય! કે હજી ... - શૂન્ય પાલનપુરી
હું ને ચંદુ છાનામાના કાતરિયામાં પેઠાં - રમેશ પારેખ
હું માગું છું - નીતા રામૈયા
હું માણસ છું કે ? - ચંદ્રકાન્ત શાહ.
હું શું જાણુ જે વ્હાલે મુજમા શું દિઠ્યુ - દયારામ
હું હજી ય શોધું છું જિંદગીનું સરનામું - મનહરલાલ ચોકસી
હે જી એવી ચોપાટ્યું મંડાણી ચંદન ચોકમાં - રાજેન્દ્ર શુક્લ
હે જી મારું બળદ વિનાનું દોડે જુનું ગાડું રે - દિનેશ ઓ.શાહ
હે વિહંગ .. - કૃષ્ણ દવે.
હે વીણાવાદિની - હીના મોદી
હે સર્જનહારા... - કેશવ રાઠોડ
હે, વ્યથા ! - શેખાદમ આબુવાલા
હે....રંગલો - અવિનાશ વ્યાસ
હેપ્પી બર્થ ડે, ટહુકો.કોમ...
હૈયે કુંજગલી – રઘુવીર ચૌધરી
હો હિંમત તો ટહુકો તું દોર... - રવીન્દ્ર પારેખ
હોઇ શકે... ! - હેમેન શાહ
હોઠ મલકે તો મોટી મહેરબાની - હરીન્દ્ર દવે
હોઠ હસે તો - હરીન્દ્ર દવે
હોમસિકનેસ - પન્ના નાયક
હોય ભલે ને લાખ કુટેવો - મકરંદ મૂસળે
હોય વ્યવહાર તો કાલનું રાખીએ - હેમેન શાહ
હોરી આઇ હોરી કાના... - પિનાકીન ઠાકોર
હોવાપણાનો ભાર હવે ઉપડે નહીં - અનિલ જોશી
હ્રદય છલકાઇને મારું - કૈલાસ પંડિત
હ્રદય હ્રદયની કુંજ કુંજમાં ફરતો રહું સદાયે - રમેશ પટેલ ‘પ્રેમોર્મિ’
હ્ર્દયક્મલની જૂઠી આશા - કલાપી
૧૫મી ઑગસ્ટ, ૧૯૪૭ – ઉમાશંકર જોશી
Come One, Come All... - Dr. Raeesh Maniar
Ekla Chalo Re - રવિન્દ્રનાથ ટાગોર
Global કવિતા (સાપ્તાહિક કોલમ) ~ એક નવી શરૂઆત…
Global કવિતા : (દોઢ લીટીની અમર કવિતા) મેટ્રો સ્ટેશન પર – એઝરા પાઉન્ડ (અનુ.: વિવેક મનહર ટેલર)
Global કવિતાઃ અતિથિગૃહ – રૂમી (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)
H हजारो ख्वाईशें ऐसी - मिर्झा गालिब
H अब के हम बिछड़े तो ... - एहमद फराज़
H अब मोहे ऐसी आय बनी.. - શ્રી જશવિજયજી
H इस बार नहीं... - प्रसून जोशी
H ऐ जज़्ब-ए-दिल गर मैं चाहुं - बहज़ाद लखनवी
H कल वोशिंगटन शहरकी हमने सैर बहोत की यार
H गझल मुझको कहेनी है - આસિમ રાંદેરી
H गुरु बिन कौन बयावे बाट - संत कबीर
H मन लागो यार फकिरीमें.. - संत कबीर
H रोशन हुइ रात वो आसमांसे उतरके झमीं पे आया... - जावेद अख्तर
H सब अपनी अपनी गतमें... - સુંદરમ્
H सोउं तो सपने मिलुं, जागुं तो मन मांही - संत कबीर
H हर एक बात पे कहेते हो तुम, के 'तु क्या है ?' - मिर्झा गालिब
H ज़िंदगी में तो सभी प्यार किया करते है - क़ातिल शिफाई
Happy 8th Birthday to શબ્દો છે શ્વાસ મારા
Happy Birthday ... to.. વ્હાલા કવિ શ્રી સુરેશ દલાલ
Happy Birthday to ... વ્હાલા કવિ શ્રી અનિલ જોશી
Happy Birthday to કવિ શ્રી તુષાર શુક્લ
Happy Birthday to વિવેક મનહર ટેલર & વિવેક કાણે ‘સહજ’
Happy Birthday to Dr. Mukul Choksi
Happy Birthday...!! to 'શબ્દો છે શ્વાસ મારા'
Happy Holi..
Loneliness ! - ચંદ્રકાન્ત શાહ
Non-stop વિવેક ટેલર (કવિ, કવિતા અને કેફિયત)
San Francisco Bay Area Gujarati Community wecomes Panna Naik!
Say Sorry, My Son! Say Sorry... - રઈશ મનીઆર
SCHIZOPHRENIA -અશરફ ડબાવાલા
Still I Rise - Maya Angelou (અનુ. પન્ના નાયક)
~ - કાજલ ઓઝા - વૈદ્ય
~ - કાજલ ઓઝા-વૈદ્ય



ગ્લૉબલ કવિતા: ૫૪ : પ્યાદું – કોન્સ્ટન્ટિન કવાફી

The Pawn

As I often watch people playing chess
my eye follows one Pawn
that little by little finds his way
and manages to reach the last line in time.
He goes to the edge with such eagerness
that you reckon here surely will start
his enjoyments and his rewards.
He finds many hardships on the way.
Marchers hurl slanted lances at him;
the fortresses strike at him with their wide
flanks; within two of their squares
speedy horsemen artfully
seek to stop him from advancing
and here and there in a cornering menace
a pawn emerges on his path
sent from the enemy camp.

But he is saved from all perils
and he manages to reach the last line in time.

How triumphantly he gets there in time,
to the formidable last line;
how eagerly he approaches his own death !

For here the Pawn will perish
and all his pains were only for this.
He came to fall in the Hades of chess
to resurrect from the grave
the queen who will save us.

– C. P. Cavafy
(Translation by Rae Dalven)

પ્યાદું

જેમ કે હું ઘણીવાર શતરંજ ખેલનાર લોકોને જોઉં છું
મારી આંખ એક પ્યાદાને અનુસરે છે
જે થોડો થોડો કરીને એનો માર્ગ શોધે છે
અને સફળ થાય છે સમયસર આખરી પંક્તિ સુધી પહોંચવામાં.
એ એવી ઉત્કંઠાથી કિનારી સુધી ધસી જાય છે
કે તમને લાગે છે કે અહીં નક્કી શરૂ થશે
એની ખુશીઓ અને એના પુરસ્કારો.
એને રસ્તામાં ઘણી મુશ્કેલીઓ મળે છે.
કૂચ કરનારાઓએ એના તરફ તીરછા ભાલા ઊછાળ્યા;
કિલ્લેબંધીઓએ એમના વિસ્તીર્ણ પડખાં લઈ એના પર
હુમલો કર્યો; પોતાના બે ચોકઠાંઓમાં
ઝડપી ઘોડેસ્વારોએ કુશળતાપૂર્વક
એને આગળ વધતું અટકાવવા પ્રયાસ કર્યો
અને આમ અને તેમ એકાદ જોખમી ખૂણામાં
દુશ્મનોની છાવણીમાંથી મોકલાયેલું
એક પ્યાદું એના રસ્તામાં ઉભરી આવે છે.

પણ એ બધા જ ખતરાઓ પાર કરી લે છે
અને એ સફળ થાય છે સમયસર આખરી પંક્તિ સુધી પહોંચવામાં.

કેવો વિજયી થઈને એ ત્યાં સમયસર પહોંચી જાય છે,
એ દુર્જય આખરી પંક્તિ સુધી;
કેવો આતુરતાપૂર્વક એ પોતાના જ મૃત્યુ પાસે પહોંચે છે!

કેમકે અહીં પ્યાદું નાશ પામશે
અને એની બધી તકલીફો બસ, આના માટે જ હતી.
એ આવ્યું હતું શતરંજના નર્કાગારમાં પડીને
કબરમાંથી પુનર્જીવિત કરવા માટે
એ રાણીને, જે આપણને બચાવી લેશે.

– કોન્સ્ટન્ટિન કવાફી
(અંગ્રેજી અનુ: રે ડાલ્વેન)
(ગુજરાતી અનુ.: વિવેક મનહર ટેલર)

શતરંજ – તકલીફોના પહાડ પરથી આત્મહત્યાનો ભૂસકો..

મૃત્યુ જીવનના રસ્તાની આખરી અને નિશ્ચિત મંઝિલ છે એ જાણવા છતાં કોઈ મુસાફરી છોડી દેતું નથી. કયો શ્વાસ છેલ્લો છે જાણતાં ન હોવા છતાં કોઈ લીધેલો શ્વાસ પકડીને બેસી રહેતું નથી. જીવન પણ કદી સીધું કે સરળ હોતું નથી. શતરંજની બાજી જેવી જિંદગીમાં એક પગલું શ્વેત છે તો બીજું શ્યામ. ચારેતરફથી અનવરત હુમલાઓ થતા જ રહે છે. જીવનશતરંજ સામાની ચાલબાજી અને આપણી ચાલની બાજી છે. ચારેતરફ બની-બેઠેલાં સ્થાપિત હિતોની ભીડ વચ્ચે કૉમનમેન એક પ્યાદા સમો છે. કવાફીની કવિતા આ પ્યાદાની કવિતા છે.

વીસમી સદીના સૌથી પ્રસિદ્ધ ગ્રીક કવિનું નામ લેવું હોય તો કોન્સ્ટન્ટિન પીટર કવાફી પર તરત જ આંગળી મૂકી શકાય. જન્મતારીખ અને મૃત્યુતારીખ એક જ પણ વચ્ચે ૭૦ વર્ષનું અંતર. (૨૯-૦૪-૧૮૬૩ ~ ૨૯-૦૪-૧૯૩૩; એલેક્ઝાન્ડ્રિયા, ઇજિપ્ત) સાત વર્ષની વયે પિતાનું અવસાન. કુલ આઠ ભાઈ-બહેન. દારુણ ગરીબીનો અનુભવ થયો. અખબાર અને સ્ટોક એક્સચેન્જમાં પણ કામ કર્યું. સિંચાઈ ખાતામાં ૩૦ વર્ષની સરકારી નોકરી. ૯થી ૧૬ની તરુણ વય ઇંગ્લેન્ડમાં પસાર થઈ જ્યાં કવિતા અને અંગ્રેજી ભાષા પર પ્રભુત્વ મેળવ્યું. પહેલી કવિતા ગ્રીકના બદલે અંગ્રેજીમાં લખી. યુદ્ધના ખતરાની ઘંટડી સાંભળીને માતા સંતાનો સાથે કોન્સ્ટન્ટિનોપલ આવી ગઈ અને એલેક્ઝાન્ડ્રિયાનું ઘર કવાફીના કાગળિયાં અને પુસ્તકો સહિત બોંબમારામાં તબાહ થઈ ગયું. તરુણાવસ્થામાં જ કવિતા અને સમલૈંગિકતા તરફ વળ્યા. જીવનકાળ દરમિયાન કવાફી એકાંતપ્રિય રહ્યા અને પોતાની કવિતાઓ છપાવવામાં બહુ રસ લીધો નહીં. એમની રચનાઓ એમના મિત્રમંડળમાં જ ફરતી. કદાચ કવિતામાં સાફ ડોકાતી જાતીય અંગત જિંદગી આ નિરસતા પાછળનું કારણ હોઈ શકે. ડબ્લ્યુ. એચ. ઑડેન લખે છે: ‘કવાફી હોમોસેક્સ્યુઅલ હતા અને એની કામુક કવિતાઓએ કદી હકીકત છૂપાવવાની કોશિશ કરી નથી…. પ્રેમ એમના માટે શારીરિક આનંદથી વિશેષ કંઈ નહોતો… પણ સાથોસાથ, એ એવો દેખાવ કરવાનો ઇનકાર કરે છે કે વિષયસુખની ઘડીઓ નાખુશ હતી કે ગુનાહિત લાગણીઓથી ખરડાયેલી હતી.’ ઇતિહાસના ઊંડા અભ્યાસુ. પરિણામે ગ્રીક અને રોમન ઇતિહાસ પણ એમની કવિતાઓમાં અવારનવાર ડોકાય છે. કવાફીની કવિતાનો ત્રીજો અગત્યનો આયામ મૃત્યુ છે. સ્વરપેટીના કેન્સરથી એમનું નિધન થયું. મરતાં પૂર્વે એમણે એક કોરા કાગળ પર વર્તુળ દોર્યું અને એની મધ્યમાં ટપકું મૂક્યું.

એમની શૈલી પણ અનૂઠી અને બિલકુલ મૌલિક હતી. ભાષા સપાટ, વાત સીધી. લય અને સંગીત એમની કવિતાને વધુ આસ્વાદ્ય બનાવે છે. એ સ્ફુરે એટલી કવિતા કાગળ પર લખીને પરબીડિયામાં મૂકી રાખતા. જ્યારે એમ લાગે કે કવિતા પૂરી કરી શકાય એમ છે ત્યારે પરબીડિયું ખોલીને આગળ વધતા. જીવનભર આજ પદ્ધતિ એમણે રાખી. એમની કવિતાઓ વર્ષોના પુનર્વિચાર અને પુનર્લેખનની નીપજ છે. ગ્રીક કવિ જ્યૉર્જ સેફેરિસે કહ્યું હતું: ‘એની કવિતાની બહાર કવાફીનું અસ્તિત્વ જ નથી.’ કવાફી પોતે પોતાને ‘કવિ-ઇતિહાસકાર’ અને ‘કવિ-નવલકથાકાર’ તરીકે ઓળખાવતા.

પ્રસ્તુત રચનામાં વાત શતરંજની રમતની છે. ૮-૮ની ૮ હરોળમાં કુલ ચોંસઠ કાળાં-સફેદ ચોકઠાંમાં બે હરીફો વચ્ચે ખેલાતું વૈચારિક મહાયુદ્ધ એટલે શતરંજ. બંને પક્ષે એક રાજા, એક રાણી(કે વજીર), બે ઊંટ, બે ઘોડા, બે હાથી અને આઠ પ્યાદાંઓનું બનેલ સૈન્ય સદીઓથી વિશ્વ આખાને હચમચાવતું રહ્યું છે. ચોપાટની રમત અને ગ્રાંડ માસ્ટર મામા શકુનિ ન હોત તો કદાચ મહાભારતનું યુદ્ધ જ ન થયું હોત. ગુપ્ત સામ્રાજ્ય દરમિયાન આજની ચેસનું સ્વરૂપ ઘડાયું હોવાનું મનાય છે. છઠ્ઠી સદીમાં એ ‘ચતુર-અંગ’ (ચાર અંગ-પાયદળ, ઘોડેસવાર, હાથીસવાર અને રથી) તરીકે ઓળખાઈ અને રેશમના વેપારના રસ્તે પૂર્વ અને પશ્ચિમમાં પ્રસરી. સૌપ્રથમ સુબંધુ (ઈ.સ. ૪૫૦)ની ‘વાસવદત્તા’ અને બાણભટ્ટ (ઈ.સ.૬૨૫)ના ‘હર્ષચરિત’માં તેમજ રુદ્રતના ‘કાવ્યાલંકાર’માં ચતુરંગનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. આ ચતુરંગ-ચતરંગ પરથી જ અરબી ભાષાનો શતરંજ શબ્દ ઉતરી આવ્યો છે.

કવાફી આ અછાંદસ રચનાને ૧૬-૨-૩-૫ પંક્તિઓના અનિયમિત ભાગમાં વહેંચે છે. છંદની ગેરહાજરી અને સ્વરૂપની અનિયમિતતા શતરંજની રમતમાં સર્જાતા કેઓસ-અરાજકતાની સૂચક હોઈ શકે? પ્રથમ સોળ પંક્તિમાં કવિતાનો પિંડ આરામથી બંધાય છે પણ પછી મૃત્યુની ઝાપટ ગતિ સાથે આવે છે. સમજી શકાય છે કે નાયકને શતરંજમાં રસ છે, આટાપાટા જોવા ગમે છે એટલે જ એ ઘણીવાર શબ્દ પ્રયોજાયો છે. શતરંજ ખેલનારાઓને જોતી વખતે નાયકની આંખ એક પ્યાદા પર સ્થિર થઈ જાય છે જે એક-એક પગલું આગળ વધીને સમયસર છેલ્લી પંક્તિ સુધી પહોંચી જાય છે. અહીં પહોંચવા માટેનો એનો ઉત્સાહ અને ચપળતા એવા હોય છે કે સહેજે એમ જ લાગે કે આ આખરી પંક્તિ એની જિંદગીનું સાચું ગંતવ્ય હશે અને ત્યાં પહોંચતાવેંત જ જીતની ઉજવણી શરૂ થઈ જશે. એનો રસ્તો સરળ નહોતો. ચારેતરફથી એના માથે મુસીબતોના પહાડ તૂટતાં જ રહે છે પણ બધા જ ખતરાઓ વટાવીને એ આખરી પંક્તિ સુધી સમયસર પહોંચી જાય છે. આખી રચનામાં ‘આખરી પંક્તિ’ અને ‘સમયસર’ ત્રણવાર પ્રયોજાયા છે જે આ આખી કવાયતને બરાબર અંડરલાઇન કરી આપે છે.

શતરંજના નિયમ મુજબ પ્યાદું જ્યારે સામી તરફની આખરી પંક્તિ સુધી પહોંચવામાં સફળ થઈ જાય છે ત્યારે એની ટીમના કોઈપણ સેનાની – રાણી, ઊંટ, ઘોડો કે હાથી પુનર્જીવન પામે છે. આ સેનાનીઓને પુનર્જીવિત કરવા માટે પ્યાદું શહીદ થઈ જાય છે. પહેલી નજરે જે એનો વિજય દેખાય છે, એ હકીકતે તો એનું મૃત્યુ છે. અને મૃત્યુ સુધી પહોંચવાનું, આખરી પંક્તિ સુધી પહોંચવાનું, સમયસર પહોંચવાનું અને એનીય પાછી તાલાવેલી-આતુરતાપૂર્વક! ભઈ વાહ! પ્યાદાને ખબર જ છે કે ત્યાં પહોંચતાવેંત જ એ નાશ પામશે જેના માટે એ તકલીફો ઊઠાવી રહ્યું છે, મુસીબતો સામે ઝઝૂમી રહ્યું છે પણ શતરંજના નર્કાગારમાં ધકેલાવા પાછળનો એનો એકમાત્ર ઉદ્દેશ કમોતે મરી ગયેલી રાણીને એની કબરમાંથી પુનર્જીવિત કરીને પુનઃ રમતમાં આણવાનો છે. રમતનો મૂળ ઉદ્દેશ તો પોતાના રાજાને બચાવવાનો અને સામાના રાજાને ચેક-મેટ આપી મત કરવાનો છે પણ પ્યાદું જાણે છે કે રાજાને એકલા હાથે બચાવવાનું તો એનું ગજું નથી જ પણ યેનકેન પ્રકારે સામે છેવાડે પહોંચી જઈ શકાય તો રાણીને ફરી રમતમાં લાવી શકાય અને તો બંને મુરાદ બર આવવાની સંભાવના વધારે છે.

જીમ ક્લાસ હિરોઝ એમના આલ્બમ ‘ધ ક્વિન એન્ડ આઇ’માં ગાય છે: ‘રાણી બીજું કંઈ નથી, એક પ્યાદું છે વિલક્ષણ મુદ્રાધારી.’ વાત સાચી છે પણ શું પ્યાદાની કુરબાનીના ભોગે પુનર્જીવન પામનાર રાણી કદી પ્યાદાને પુનર્જીવન આપવાની કોશિશ કરશે ખરી? શતરંજનું રૂપક હંમેશા જિંદગીની સાથે સંકળાતું આવ્યું છે. ચૌસરની ‘કેન્ટરબરી ટેલ્સ’, શેક્સપિઅરના ‘ધ ટેમ્પેસ્ટ’, થોમસ ઇલિયટની ‘બુક ઓફ ગવર્નર’, એડગર એલન પો, જ્યૉર્જ એલિયટ, થોમસ હાર્ડી, અગાથા ક્રિસ્ટી- વિશ્વસાહિત્યના ખૂણેખૂણે શતરંજની રમત અને એના નાનાવિધ રૂપક તરીકેનાં પ્રયોજન જોવા મળશે. જિંદગીની શતરંજના સેનાનીઓ હંમેશા પ્યાદાંઓના ભોગે જ આગળ વધતાં જોવા મળશે. સૈનિકને હંમેશા ખુવાર થવા માટેની તાલિમ અપાય છે અને સેનાપતિને વ્યૂહરચનાની.

કવિતાનો આખરી બંધ જ આ આખા રમતવર્ણનને કવિતાનો દરજ્જો આપે છે. પોતે નાશ પામશે એની જાણ હોવા છતાં પ્યાદું એટલા માટે તકલીફોના પહાડ ચડીને આત્મહત્યા કરવા ધસમસી જાય છે કે એના મગજમાં એ ઠસાવી દેવામાં આવ્યું છે કે એ પોતે ભલે નરક ભેગો થઈ જાય પણ એની કુરબાની એળે જવાની નથી. એની શહીદીના પરિપાકરૂપે રાણી નવજીવન પામશે અને એ સૌનો ઉદ્ધાર કરશે. જે દિવસે માનવજાતનો પહેલવહેલો નેતા જન્મ્યો હશે એ દિવસે જ પ્યાદાં-વ્યવસ્થાનો પણ જન્મ થયો હશે. એકવીસમી સદીનો સળગતો પ્રશ્ન આતંકવાદ છે અને આ સમસ્યા સતત સળગતી જ રહેવા પાછળનું પ્રમુખ કારણ નાના માણસોનું બ્રેઇનવૉશ કરીને કરવામાં આવતું પ્યાદાકરણ જ છે. પ્યાદાંઓ સતત ફના થવા માટે તત્પર જ રહે છે, કેમકે એ જ રીતે એમનું માઇન્ડસેટ કરવામાં આવ્યું છે. એક બહેતર કલ્પવિશ્વની મૃગજળી આશામાં આજના વિશ્વને દોઝખ બનાવી દેવાયું છે. આલ્ડસ હક્સલીની ‘બ્રેવ ન્યુ વર્લ્ડ’ અને જ્યૉર્જ ઓર્વેલની ‘૧૯૮૪’ નવલકથાઓમાં માનવજાતના પ્યાદાકરણ અને સરમુખત્યારશાહીના જોખમોની આગાહી રુંવાડા ઊભા કરી દે છે. વર્જિનિયા એલિસન કહે છે, ‘જો મારે રમતમાં પ્યાદું જ બનવું હોત, તો મેં ચેસની પસંદગી કરી હોત…’

વિલ્હેમ સ્ટૈનિટ્ઝ નામના ચેસ-માસ્ટરે કહ્યું હતું: ‘બલિદાનનો શ્રેષ્ઠ રદિયો એનો સ્વીકાર છે.’ બીજી તરફ
ફ્રાન્કોઇસ ફિલિડોર નામનો ૧૮મી સદીનો ખેલાડી ‘પ્યાદાં શતરંજનો આત્મા છે’ એમ કહે છે. હકીકત એ છે કે પ્યાદાં એ આપણી પદપ્રણાલિ (hierarchy)નું સૌથી અનિવાર્ય હોવા છતાં નિમ્ન કોટિનું અંગ બની ગયું છે. માનવતાને સંબોધીને ઈ.ઈ.કમિંગ્સ કહે છે, ‘હું તને ચાહું છું કેમકે જ્યારે તું મુસીબતમાં આવી પડે છે ત્યારે તું તારી બુદ્ધિમતાને પ્યાદું બનાવીને ડ્રીંક ખરીદી લે છે.’ પ્યાદાને પગથિયું બનાવીને ઉપર ચડવાની પ્રથા આપણા લોહીમાં એ રીતે ઓગળી ગઈ છે કે ‘જ્યાં જ્યાં નજર મારી ઠરે’ ત્યાં અલગ-અલગ સ્વરુપમાં પ્યાદાંઓ સામેની આખરી કતાર સુધી સમયસર પહોંચી જવાની હોડમાં જાનની બાજી લગાવી દોડતાં નજરે ચડે છે. પ્યાદાંની કુરબાનીઓના ભોગે નવજીવન પામેલી કોઈ રાણીએ પ્યાદાંઓને ઊગારી લીધા હોવાના દાખલાઓની બાબતમાં ઇતિહાસ લગભગ વાંઝિયો છે. ટૂંકમાં આ કવિતા સર્વકાલીન સર્વસ્થાનીય માનવજીવનની સર્વશ્રેષ્ઠ વિભાવના છે. શતરંજની રમતની બાબતમાં સૌથી ઉત્તમ બાબત કોઈ હોય તો એ એ છે કે શતરંજ તમને શીખવે છે કે તમે કોઈપણ પગલું ભરવા માટે સ્વતંત્ર છો પણ દરેક પગલું એની સાથે એનાં પરિણામ લઈને જ આવે છે.

આ ધોધમાર વરસે – નયના જાની

સ્વરઃ પાર્થિવ ગોહિલ
સ્વરાંકનઃ આલાપ દેસાઈ

.

આ ધોધમાર વરસે, ચોમેર ધાર વરસે,
હું કેટલુંક ઝીલું ? અનહદ અપાર વરસે !

ના શ્રાવણી અષાઢી વરસાદના દિવસમાં,
એ તો અકળ અમસ્તું બસ વારવાર વરસે !

ભીંજાઉં ન્હાઉં ડૂબું આઘે તણાઉં એવું,
આ નેહના ગગનનો સઘળોય સાર વરસે !

હા જો કહું તો વરસે, ના પણ કહું તો વરસે,
કૈં ના કહું તો આવી આવી ધરાર વરસે !

છલકી જવાય એવું કે છોળ થઈ જવાતું,
ઘેઘૂરને ઘુઘવતો એવો ખુમાર વરસે !
– નયના જાની

ગ્લૉબલ કવિતા : ૫૩ : ઊંઘમાં બબડાટ – એડિથ મટિલ્ડા થોમસ

Talking in their sleep

“You think I am dead,”
The apple tree said,
“Because I have never a leaf to show—
Because I stoop,
And my branches droop,
And the dull gray mosses over me grow!
But I’m still alive in trunk and shoot;
The buds of next May
I fold away—
But I pity the withered grass at my root.”

“You think I am dead,”
The quick grass said,
“Because I have parted with stem and blade!
But under the ground
I am safe and sound
With the snow’s thick blanket over me laid.
I’m all alive, and ready to shoot,
Should the spring of the year
Come dancing here—
But I pity the flower without branch or root.”

“You think I am dead,”
A soft voice said,
“Because not a branch or root I own.
I never have died,
But close I hide
In a plumy seed that the wind has sown.
Patient I wait through the long winter hours;
You will see me again—
I shall laugh at you then,
Out of the eyes of a hundred flowers.”

– Edith Matilda Thomas

ઊંઘમાં બબડાટ

“તને લાગે છે કે હું મરી ગયું છું?”
સફરજનના ઝાડે કહ્યું,
“કેમકે મારી કને એકે પાંદડું નથી બતાવવા માટે-
કેમકે હું છું ઝૂકેલ,
ને મારી ડાળો છે તૂટેલ,
અને શુષ્ક ભૂખરી શેવાળ મારા પર ફાલે!
પણ તોય મારા થડ અને ડાળમાં હું છું જીવંત;
આવતા મેની કૂંપળ
મેં ગોપવી છે ભીતર-
પણ મને દયા આવે છે મારા મૂળ નજીકના ઘાસની, જેનો આવી ઊભો છે અંત”

“તને લાગે છે કે હું મરી ગયું છું?,”
ઝડપી ઘાસે કહ્યું,
“કેમકે હું થઈ ગયું છું ધડ-પત્તા વગર!
પણ આ ભૂમિગત
હું છું સહી સલામત
ઓઢીને બરફના જાડો ધાબળો માથા પર
હું બિલકુલ જીવંત છું, ફૂટવાને તૈયાર,
વસંત આ વર્ષની જ્યારે
નર્તંતી આવશે ત્યારે-
પણ મને આ ડાળ ને મૂળ વિનાના ફૂલની આવે છે દયા અપાર.”

“તને લાગે છે કે હું મરી ગયું છું?,”
એક મૃદુ અવાજે કહ્યું,
“કેમકે ન ડાળ-ન મૂળ, કાંઈ ન મારી કને.
હું કદી મર્યું જ નહોતું,
પણ સંતાઈ રહ્યું’તું
એક દળદાર બીમાં જેને વાવ્યું તું પવને.
શિયાળાના લાંબા કલાકોમાં મેં પ્રતીક્ષા કરી છે ધૈર્યથી
તમે મને જોશો ફરી-
હું તમારા પર હસીશ વળી,
સેંકડો ફૂલોની આંખથી.

– એડિથ મટિલ્ડા થોમસ
(અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)

શંકા મૃત્યુ છે, વિશ્વાસ જિંદગી છે…

લગભગ પચ્ચીસસો વર્ષ પહેલાં ગ્રીક ફિલસૂફ હેરાક્લિટસે કહ્યું હતું, ‘માત્ર પરિવર્તન જ સ્થિર છે’ (Change is the only constant). પ્રકૃતિમાં ગતિમાં જ સ્થિરતા છે. એવી રાત જ નથી બની જેની પાછળ દિવસ નથી ઊભો અને એવો દિવસ જ ઊગ્યો નથી જે રાતમાં આથમતો નથી. કાળચક્ર અને ઋતુચક્ર સતત ફરતાં જ રહે છે. पुनरपि जननम, पुनरपि मरणम, पुनरपि जननी जठरे शयनम। (શંકરાચાર્ય). જે બિંદુથી શરૂ કરીએ છીએ, ફરી એજ બિંદુએ આવીને ઊભા રહેવાનું છે. ‘આ સમય પણ ચાલ્યો જશે’ એટલું સમજી લેવાય તો સુખમાં છકી ન જવાય ને દુઃખમાં મરી ન જવાય. પ્રસ્તુત રચના પણ કાળચક્રના પરિવર્તનના આ નિયમને જ સરળ-સહજ-સાધ્ય ભાષામાં રજૂ કરે છે.
એડિથ મટિલ્ડા થોમસ. ૧૨-૦૮-૧૮૫૪ના રોજ અમેરિકાના ઓહાયો ખાતે જન્મ. બાળપણથી જ કળા તરફ ઝૂકાવ. કાકાએ કીટ્સનો સંગ્રહ ભેટ આપ્યો, જેનાથી તેઓ ખાસ્સા પ્રભાવિત રહ્યાં. આ ઉપરાંત અમેરિકન લેખક હેલન હન્ટ જેક્સનનો પોતાના સર્જન પર પ્રભાવ હોવાનું એડિથે પોતે સ્વીકાર્યું છે. ૧૮૮૭ પછી ન્યૂયૉર્કમાં જ રહ્યાં અને ૧૩-૦૯-૧૯૨૫ના રોજ દેહાવસાન. ન્યૂયૉર્ક ટાઇમ્સે એમને ‘સૌથી વધુ નામાંકિત અમેરિકન કવિઓમાંના એક’ લેખાવ્યાં.

કવિતા ઉપરાંત નિબંધો અને વિવેચનગ્રંથો પણ એમણે આપ્યાં. છંદો પરની પકડ અને અમલ તથા અનવરત ગ્રીક ઉલ્લેખોની દૃષ્ટિએ સાચા અર્થમાં શાસ્ત્રીય કવિ હતાં. શાસ્ત્રીય કવિતાથી માંડીને હળવાંફૂલ ગીતો સુધી એમની સીમા વિસ્તરી હતી. આધુનિકીકરણ અને શહેરીકરણની ઉત્તેજનાને સાચા અર્થમાં વાચા આપનાર કદાચ તેઓ પ્રથમ કવયિત્રી હતાં. કેનેડિયને કવિ ચાર્લ્સ રૉબર્ટ્સે એડિથ માટે કહ્યું હતું: ‘આ ગીતો એટલા બધા રક્તરંગી છે, વિચારો અને કલ્પનાઓમાં એટલા બધા સઘન, એટલા બધા પરિપૂર્ણપણે વ્યક્તિગત અને વચનમાં મુક્ત છે કે એના લેખકનું નામ ક્યારનું દીવા જેવું સુસ્પષ્ટ બની ગયું છે…’ એન લિન્ચ બોટા નામની કવયિત્રી ‘ટુ મિસ એડિથ એમ. થોમસ’ કવિતામાં લખે છે કે, ‘એડિથ, તારો પાંખાળો ઘોડો એક તારો બની ગયો છે ને તને દૂરસુદૂરના સ્વર્ગમાં લઈ જાય છે. આ તારાઓ અથવા નાયકો અને દેવતાઓથી ભરેલું પ્રાચીન ગ્રીસ તારું ઘર છે, જ્યાં તું સૉનેટ અને ગીતો સાથે પ્રણયચેષ્ટા કરે છે; મા પ્રકૃતિ એનો પાસવર્ડ કે ચાવી અમારામાંથી શ્રેષ્ઠતમને પણ આપતી નથી પણ તારી પાસે એ બંને છે, અને તારી ફુરસદે તું એના સૌથી રહસ્યમયી ઠેકાણાઓ, અને સૌથી બહુમૂલ્ય ખજાના મેળવી શકે છે. અમારા ટટ્ટુઓ તો દોડ માટે બન્યાં જ નથી અને શ્રેષ્ઠ કોશિશો બાદ પણ તારી સાથે તાલમેલ રાખી શકે એમ જ નથી.’ આ કવિતા પરથી એડિથનું સ્થાન અને સન્માન બંને સમજી શકાય છે.

કવિતાનું શીર્ષક છે, “ટૉકિંગ ઇન ધેર સ્લીપ” પરથી સમજી શકાય છે કે આ નિદ્રાલાપ યાને સૉમ્નિલોકી (Somniloquy)ની વાત છે. સૉમ્નિલોકી ‘પેરાસોમ્નિયા’ (ઊંઘમાં થતા અકુદરતી વર્તનની બિમારીઓ)નો એક પ્રકાર છે. ઊંઘમાં બોલવું કે ચાલવું એ ઘણી સહજ વાત છે. આંકડાઓ કહે છે કે દુનિયામાં પચાસ ટકા બાળકો અને ચાર ટકા વયસ્કો ઊંઘમાં બોલતા હોય છે. ઊંઘમાં માણસ અસ્પષ્ટ બબડાટથી લઈને સુસ્પષ્ટ ઘાંટા પણ પાડી શકે છે. ક્યારેક દિવસ દરમિયાન ઘટેલ આખેઆખો ઘટનાક્રમ માણસ ઊંઘમાં બોલતો હોય છે, જેમાં ઊંઘમાં બોલનારને તો આપણે સાંભળી શકીએ છીએ પણ સામાના પાત્રોના સંવાદ અને સ્થળ વિશે આપણે કલ્પના જ કરવાની રહે. નવાઈ લાગે પણ નિદ્રાલાપ બહુધા વારસાગત હોય છે. શેક્સપિઅરના ‘મેક્બેથ’ નાટકમાં લેડી મેકબેથનું મીણબત્તી લઈને ઊંઘમાં ચાલવાનું અને બોલવાનું દૃશ્ય બહુખ્યાત છે. વૉલ્ટ વ્હિટમેને ‘ધ સ્લીપટૉકર’ નામની નવલકથા પણ લખી હતી. લૉર્ડ બાયરન પણ ‘પરિસિનિયા’માં નિદ્રાલાપનો ઉલ્લેખ કરે છે જ્યારે હ્યુગો પથારીમાં બીજાની સ્ત્રીને ભોગવવાની લાલચથી જાય છે અને એ સ્ત્રી દિવસે જે નામ બોલવાની હિંમત ન કરી શકાય એ નામ ઉચ્ચારે છે. (And mutters she in her unrest, a name she dare not breathe by day)

૧૮૮૫માં એડિથે આ ગીત લખ્યું ત્યારે તેઓ નામાંકિત કવયિત્રી થઈ ચૂક્યાં હતાં. શાળાના પાઠ્યપુસ્તકોમાં આવતી આ કવિતા પેઢી દર પેઢી હજારો-લાખો વિદ્યાર્થીઓએ મોઢે કરી હશે. ખૂબ જ સરળ ભાષામાં -લગભગ બાળકાવ્ય લાગે એટલી સરળ ભાષામાં કામ કરવાનું જોખમ એડિથે લીધું છે. કવિતામાં સજીવારોપણ કે વ્યક્તિકરણ (પર્સોનિફિકેશન)ના પ્રયોગ એ ચોથું પરિમાણ છે. નિર્જીવ વસ્તુના વિચારો રજૂ કરીને કવિ નવી જ દિશામાં ભાવકને લઈ જવાનો પ્રયાસ આ દ્વારા કરે છે. અહીં પણ એડિથે સજીવારોપણ વડે સામાન્ય લાગતી બાબતને અસામાન્ય બનાવીને કાવ્યતત્ત્વ જન્માવ્યું છે. ગુજરાતીમાં જેમ કટાવ છંદ પ્રયોજાય છે એમ કવયિત્રીએ અહીં આયંબ મીટર પ્રયોજ્યું છે. ત્રણ અંતરાની આ કવિતાના દરેક અંતરાની પ્રાસરચના AABCCB DEED પ્રકારની છે અને દરેક અંતરો એક જ સવાલની પુનરુક્તિથી શરુ થાય છે. કવિતામાંથી પસાર થતાં સમજાય છે કે શિયાળાના કાતિલ દિવસોની અહીં વાત છે. હિમવર્ષાના કારણે સૃષ્ટિ સમગ્ર થીજી ગઈ છે. શીતનિદ્રા જ છે પણ મૃત્યુ જેવી લાગે છે. ‘વિન્ટર-સ્લીપ’ નામની એક કવિતામાં એડિથ કહે છે, ‘મને ખબર છે કે હું મરી જ રહી રહું છું, કેમકે હું વલખી રહી છું જિંદગી માટે- જિંદગી, મજબૂત જિંદગી, અને નથી કરી રહી વિચાર કબરનો, આ બર્ફિલા વરસમાં.’

સતત હિમવર્ષાના કારણે બધું મૃતપ્રાય ભાસે છે. સૃષ્ટિ સમગ્ર પ્રગાઢ નિદ્રામાં છે અને કવયિત્રી આ નિદ્રામાં સફરજનના ઝાડ, ઘાસ અને ફૂલને પ્રલાપ કરતાં સાંભળે છે. વાત ઊંઘમાં થઈ રહી છે પણ વાત જાગૃતિની છે. ઊંઘ પણ એક પ્રકારનું મૃત્યુ જ છે. ઊંઘ અને મૃત્યુની વચ્ચે માત્ર શ્વાસ જેટલો જ તફાવત રહેલો છે. રાતના કાળા રંગના પોતથી કવયિત્રી જિંદગીની ચાંદનીનું મજાનું ચિત્ર દોરી આપે છે.

સૌપ્રથમ સફરજનનું ઝાડ કવયિત્રીને પૂછે છે, ‘તને લાગે છે કે હું મરી ગયું છું?’ શિયાળા અને બરફના કારણે ઝાડ પર એકે પાંદડાં બચ્યાં નથી, ડાળો બરફના ભારથી ઝૂકી-તૂટી ગયેલી છે અને થડ પર શેવાળ બાઝી રહી છે. પણ આવતા મે મહિનાની વસંત માટેની કૂંપળ એના હૈયામાં ગોપવીને એ ઊભું છે. મૃત્યુ બાહ્ય શરીર માત્ર છે, જીવન ભીતરની ચેતના છે. નાયિકાને જે ઝાડ મરણાસન્ન લાગે છે ને કદાચ એણે જેની દયા ખાધી હશે એ ઝાડને એના મૂળ પાસે પથરાયેલું ઘાસ મરણાસન્ન લાગે છે ને એ એની દયા ખાય છે. ઘાસ પણ તૂટી-ફૂટીને નિર્જીવ થઈ ગયેલું જ દેખાય છે. શિયાળામાં માથે ધાબળો ઓઢી લઈને આપણે જેમ બાહ્ય તાપમાનનો સફળ પ્રતિકાર કરીએ છીએ એમ જ આ સૂકું-કચડાયેલું ઘાસ પણ બરફનો ધાબળો માથે ઓઢીને પડ્યું છે ને બરફનો ધાબળો ઓઢીને જ ઋતુચક્રની વિષમતાનો સફળ પ્રતિકાર કરે છે. કલાપી યાદ આવે: ‘જે પોષતું તે મારતું એવો દિસે ક્રમ કુદરતી.’ પણ અહીં એથી વિપરીત વાત કવિ કહે છે. અહીં જે સંહારક છે એનું જ શરણું લઈને ઘાસ મૃત્યુને હાથતાળી આપી રહ્યું છે. બરફ ઉષ્માનો ઉત્તમ અવાહક છે. તાજા પડેલા બરફના કણોમાં ૯૦-૯૫ ટકા હવા રહી જાય છે જેના કારણે અંદરની ઉષ્મા વાતાવરણમાં ભળીને લુપ્ત થઈ જતી નથી. પરિણામે ઘાસ કે બી જીવંત રહે છે.

વસંત જ્યારે નાચતી-ગાતી આવશે ત્યારે એ પુનઃફૂટવા માટે એકદમ તૈયાર જ બેઠું છે. સફરજનના ઝાડને એની દયા આવી હતી ને એને ડાળ અને મૂળ વિના પડેલા ફૂલની દયા આવે છે. ફૂલનો અવાજ મૃદુ છે. એ પણ ‘તને લાગે છે કે હું મરી ગયું છું?’ના પ્રશ્નથી જ કેફિયત આપવી આદરે છે. ફૂલ કહે છે કે એ ખર્યું ખરું પણ મર્યું નહોતું. પવન પરાગરજથી લઈને બી સુધી વહન કરે છે અને સૃષ્ટિચક્રને ગતિમંત રાખે છે. શિયાળામાં દિવસ તો ટૂંકા હોય છે પણ કલાક લાંબા હોય છે, કેમકે એ વીતતા જ અનુભવાતા નથી. આમેય પ્રતીક્ષા સમયને દ્વિગુણિત જ કરતી હોય છે. ધૈર્યપૂર્વક બીમાં સંતાઈ રહેલું ફૂલ વસંત આવતાં જ ફરી ખીલી ઊઠશે… અને જેણે જેણે દયા ખાધી છે એ બધા પર હસશે… આમ તો ફૂલોનું હાસ્ય નિર્દોષ હોય પણ અહીં પોતાના પર દયા ખાનારા પર વસંતમાં ખીલી ઊઠતાં સેંકડો ફૂલો જાણે કે મરણ ઉપર જેવનની જીતનું જશ્ન ન મનાવતાં હોય એમ અટ્ટહાસ્ય વેરે છે… એક હેસિડિક (યહૂદી) નેતાની પ્રાર્થના યાદ આવે: ‘મારે મરવું નથી, હું જ્યાં સુધી જીવું છું.’ મકરંદ દવે પણ યાદ આવે:

કોક દિન ઈદ અને કોક દિન રોજા
ઊછળે ને પડે નીચે જિંદગીનાં મોજાં.

પુનરુક્તિ આ કવિતાની જાન છે. પ્રથમ પંક્તિમાં આવતા પ્રશ્નથી લઈને આખાય ઘટનાચક્રમાં સતત પુનરુક્તિ નજરે ચડે છે. એક જ સવાલ દરેક અંતરાની શરૂઆતમાં પુનરાવર્તિત કરીને કવયિત્રી સામાની ખાતરીની ખાતરી આપે છે અને પછી એનું નિરસન કરે છે. સામાને તો એમ જ છે કે આ મરી પરવાર્યું છે. કવયિત્રીને સફરજનનું ઝાડ, ઝાડને ઘાસ અને ઘાસને ફૂલ મરી પરવાર્યા હોવાની પતીજ છે એટલે એ દરેક એકમેકની દયા ખાય છે પણ દરેક પોતે જાણે છે કે પોતાની અંદરની ચેતના મરી પરવારી નથી. આ સામાના મૃત્યુની ખાતરી, સામા પર દયા, અને સ્વકીય ચેતનાની પુનર્જાગૃતિની ખાતરીનું પુનરાવર્તન આ કવિતાનો આત્મા છે. એક જ વાત અલગ અલગ મોઢેથી ફરી-ફરી કહીને કવયિત્રી ‘ક્યહીં લાખો નિરાશામાં અમર આશા છુપાઈ છે’ (મણિલાલ દ્વિવેદી)ની નીચે ગાઢી લીટી કરે છે. અને કહે છે, દેવહૂમા (ફિનિક્સ) પંખીની જેમ રાખમાંથી ફરી બેઠાં થવાનો આ વિશ્વાસ જ જિંદગી છે. એક કવિતામાં એ કહે છે, ‘મોત સામે હું નમતું જોખું છું, પણ શંકા સામે નહીં, જે પહેલાં જ મારી નાખે છે!’ શંકા મૃત્યુ પહેલાં જ મારી નાખે છે પણ શ્રદ્ધા મૃત્યુના કાંઠેથી પણ પરત લાવી શકે છે. સાવિત્રીની શ્રદ્ધા જ સત્યવાનને યમપાશમાંથી ફરી લાવી શકે.

ગ્લૉબલ કવિતા : ૫૨ : તૂટ, તૂટ, તૂટ – આલ્ફ્રેડ, લૉર્ડ ટેનિસન

Break, Break, Break

Break, break, break,
On thy cold gray stones, O Sea!
And I would that my tongue could utter
The thoughts that arise in me.

O, well for the fisherman’s boy,
That he shouts with his sister at play!
O, well for the sailor lad,
That he sings in his boat on the bay!

And the stately ships go on
To their haven under the hill;
But O for the touch of a vanish’d hand,
And the sound of a voice that is still!

Break, break, break
At the foot of thy crags, O Sea!
But the tender grace of a day that is dead
Will never come back to me.

– Alfred, Lord Tennyson

તૂટ, તૂટ, તૂટ

તૂટ, તૂટ, તૂટ,
તારા ઠંડા ભૂખરા ખડકો પર, ઓ સાગર!
ને હું ઇચ્છું છું કે મારી જીભ ઉચ્ચારે
વિચાર જે ઊઠે છે મારા માનસપટ પર.

ઓહ, સારું છે કે પેલો માછીમારનો દીકરો
બૂમ પાડીને રમી રહ્યો છે બહેનની સાથે;
ઓહ, સારું છે કે ખારવો પેલો
ગાઈ રહ્યો છે ખાડીમાં હોડીના માથે.

અને આ આલિશાન જહાજો જઈ રહ્યાં છે
પોતપોતાના સ્વર્ગમાં ટેકરીની ઓથે.
અરે પરંતુ! અલોપ થયેલા હાથનો સ્પર્શ
અને ધ્વનિ એ અવાજનો જે થીજી ગયો છે!

તૂટ, તૂટ, તૂટ
જઈને તારી કરાડના પગ પર, ઓ સાગર!
પણ એ દિવસ જે મરી ચૂક્યો છે એની કૃપા
ફરી કદી પણ નહીં વરસશે મારા પર.

– આલ્ફ્રેડ, લૉર્ડ ટેનિસન
(અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)

અંગત દુઃખના ચશ્માંમાંથી દેખાતો દુનિયાનો નજારો…

પોતાની વેદના એ પોતાની જ હોઈ શકે. વેદનાનો ‘સ્વ’ કદી ‘સર્વ’ બનતો નથી. સમય એક જ છે પણ બધાની પાસે પોતપોતાની ઘડિયાળ છે અને બધાનો સમય પોતપોતાની ઘડિયાળનેજ વશવર્તી ચાલે છે. આપણી જિંદગી થીજી ગઈ હોય ત્યારે પણ દુનિયાની ઘડિયાળના કાંટા અટકતા નથી. આપણા માથે વીજળી કેમ ન ભાંગી પડી હોય, પાડોશમાં છોકરાઓ રમવાનું છોડી દેતાં નથી. કહ્યું છે ને-

कौन रोता है किसी और की खातिर ऎ दोस्त!
सब को अपनी ही किसी बात पे रोना आया। (સાહિર લુધિયાનવી)

આવી જ, નિકટતમ સ્વજનને ખોઈ બેસવાની પીડા અને એનાથી અજાણ દુનિયાની નિરવરોધ ગતિવિધિને સામસામે બેસાડીને શોકની લાગણીને વધુ બળકટ બનાવતું આલ્ફ્રેડ, લૉર્ડ ટેનિસનનું ગીત અહીં પ્રસ્તુત છે.

૧૮૩૦થી ૧૮૯૦ સુધીના સાંઠ વર્ષનો ગાળો ઇંગ્લેન્ડમાં વિક્ટોરિયન યુગ તરીકે જાણીતો છે. આ યુગમાં સૌથી વધુ જાણીતી ત્રણ જીવિત વ્યક્તિઓમાં પહેલાં, ખુદ રાણી વિક્ટોરિયા; બીજા, બ્રિટનના ઇતિહાસમાં સૌથી વધુ ચાર-ચાર ટર્મ સુધી અને સૌથી મોટી ઊંમરે વડાપ્રધાન બનનાર અને કદાચ બ્રિટિશ-ઇતિહાસના સૌથી મહાન વડાપ્રધાન ગણાયેલા વિલિયમ ગ્લેડસ્ટૉન; અને ત્રીજા, આલ્ફ્રેડ, લૉર્ડ ટેનિસન-એક કવિ! અંગ્રેજીમાં લખનાર બીજા કોઈ કવિને જીવતેજીવત આવી નામના નસીબ થઈ નથી. આલ્ફ્રેડ, લૉર્ડ ટેનિસન. જન્મ ૦૬-૦૮-૧૮૦૯ના રોજ. પિતા દ્વારા અપમાનિત અને જબરદસ્તી પાદરી બનાવાયેલ જ્યૉર્જ ક્લેટન ટેનિસનના બાર સંતાનોમાંના એક. પિતાને દારુ અને ડ્રગ્સની લત હતી. બાર સંતાનોમાંના લગભગ તમામ ઓછામાં ઓછી એકવાર ગંભીર માનસિક બિમારીના શિકાર બન્યા હતા. પરિણામે એમની કવિતાઓમાં પાગલપન, ધનલાલસા, કૃપણતા, સગવડિયા લગ્ન, સંબંધોની વિષમતા અને ખૂનામરકી અવારનવાર જોવા મળે છે. કદાચ પારિવારિક દુઃખી વાતાવરણના ઈલાજરૂપે જ ટેનિસને કવિતા લખવી શરુ કરી હતી. શાળામાં ગોઠ્યું નહીં. કેમ્બ્રિજ ગયા પણ ડિગ્રી લીધા વિના કોલેજ છોડી દીધી. વર્ડ્સવર્થ પછી ૧૮૫૦માં એ રાજકવિ નિમાયા. ૧૮૮૪માં ઉમરાવપદ પામ્યા. લૉર્ડ ગણાયા. ૦૬-૧૦-૧૮૯૨ના રોજ ૮૩ વર્ષની જૈફ વયે પરિવારના સભ્યોની હાજરીમાં એ મૃત્યુ પામ્યા ત્યારે હાથમાં શેક્સપિઅરનું પુસ્તક હતું.

એક ગીતકવિ તરીકે ટેનિસનને લય અને ધ્વનિની જે નૈસર્ગિક બક્ષિસ સાંપડી હતી એ કદાચ તમામ અંગ્રેજી ગીતકવિઓથી ચડિયાતી ગણી શકાય. ગાલિબની જેમ એ કવિતા મનમાં જ લખતા, યાદ રાખતા અને પાછળથી કાગળ પર ઉતારતા. એ લય અને છંદના બેતાજ બાદશાહ હતા. ધ્વનિનો ફોટોગ્રાફ કવિતામાં ઝીલી શકવાની કાબેલિયત એમનામાં હતી જે બહુ ઓછામાં જોવા મળે છે. પણ ટેનિસન વિક્ટોરિયન યુગની દંભી નૈતિકતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ હતા. એમનો અંતરાત્મા કુદરતી અને ગામઠી સૌંદર્ય તરફ એમને ખેંચતો હતો, પણ ઇંગ્લેન્ડના રાજકવિ તરીકે ઝડપભેર ફેલાઈ રહેલા શહેરીકરણ, આધુનિકીકરણ અને ઔદ્યોગિકીકરણની ઉજવણી તરફની નૈતિક ફરજ – આ બેની વચ્ચે ક્યારેક કવિતા રહેંસાઈ પણ જતી.

૧૨ વર્ષની ઉંમરે તો એમણે ૬૦૦૦ પંક્તિનું મહાકાવ્ય લખી કાઢ્યું હતું. પૂરા ૧૮ વર્ષનાય નહોતા ને પ્રથમ કાવ્યસંગ્રહ પ્રગટ થયો હતો. આ કાવ્યસંગ્રહ આર્થર હેન્રી હેલમની આગેવાનીમાં ચાલતી ડઝનેક સાહિત્યકારોની ‘એપોસલ્સ’ (Apostles) ક્લબમાં એમને જોડાવા માટેનું નિમિત્ત બન્યો. હેલમ સાથે પરમ મિત્રતા થઈ. કૌટુંબિક કલહથી દૂર પહેલીવાર ટેનિસનને સાચા સ્નેહનો પરિચય થયો. હેલમ ટેનિસનની બહેન એમિલીના પ્રેમમાં પડ્યો, સગાઈ પણ થઈ પણ લગ્ન થાય એ પહેલાં જન્મજાત ખામીના કારણે મગજમાં રક્તસ્ત્રાવના કારણે હેલમનું નિધન થયું. ટેનિસનને લાગ્યું કે એની જિંદગી તહસનહસ થઈ ગઈ છે અને એ મરવા માંગતા હતા. દસ વરસ સુધી એમણે કોઈ કવિતા પણ પ્રગટ ન કરી. હેલમની યાદમાં કવિતા ઉત્તમને પામી. પોતાના એક સંતાનનું નામ પણ એમણે હેલમ રાખ્યું હતું. પ્રસ્તુત રચના પણ હેલમની યાદમાં જ લખાયેલ ઉત્તમ શોકગીત છે.

રચનાની દૃષ્ટિએ ગીત ચાર અંતરાનું બનેલું છે. અંગ્રેજીમાં સમાન્ય રીતે વપરાતા આયંબિક (લગા) મીટરના સ્થાને અહીં એનાપેસ્ટિક (લલગા) મીટર પ્રયોજાયું છે. વચ્ચે-વચ્ચે મોનોસિલેબિક ફૂટ (એકવર્ણીય પાદ) જેમકે તૂટ, તૂટ, તૂટ (ગા/ગા/ગા) અને વજનદાર અને ધીમી ગતિવાળા સ્પોન્ડી (ગાગા) વપરાયા છે. છંદની આ અનિયમિતતા સમુદ્રના મોજાંની અનિયત ગતિ સાથે સુસંબદ્ધ જણાય છે. (સમુદ્રના મોજાંની આવજાની ધારી અસર ઉપજાવવા કાંતે ‘ઝૂલણા’ છંદમાં લખેલું ‘સાગર અને શશી’ કાવ્ય અહીં યાદ આવ્યા વિના નહીં રહે) ABCB મુજબની પ્રાસરચના અને અનિયમિત લયગતિના કારણે એન્ગ્લો-સેક્સન યુગની જૂની અંગ્રેજી કવિતામાંથી પસાર થતા હોવાની અનુભૂતિ પણ થાય છે. ગીતની શરૂઆત ‘Break, break, break’થી થાય છે. ત્રણ ગુરુ વર્ણ એકસાથે પ્રયોજાયા હોવાથી ગીતનો ઊઠાવ ગતિ અને જોશસભર બને છે. શોકગ્રસ્ત કવિનું હૈયાના તૂટવાની સાથે અને પથ્થર પર અથડાઈને તૂટતા મોજાંના ધ્વનિની સાથે આ ‘તૂટ, તૂટ, તૂટ’ની સીધી આદેશાત્મક વાક્યરચના ધારી અસર નિપજાવવામાં સફળ રહે છે એમ કાવ્યમાંથી પસાર થતાં સહેજે સમજાય છે.

ઉત્તમોત્તમ ગીતના ઉદાહરણ તરીકે ટાંકી શકાય એવું છે આ ગીત. સરળ ભાષા, ઓછામાં ઓછા શબ્દો, હૃદયને સીધેસીધી સ્પર્શી જતી બાનીના તાણા સાથે સજીવ ચિત્રો, પ્રગાઢ સંવેદના, ગમગીન સંગીત અને અભિવ્યક્તિની સચ્ચાઈના વાણાથી વણાયેલ આ ગીતનું પોત આપણા દરેકની અનુભૂતિને ઢાંકી શકે એવું હોવાથી એ સમયાતીત બની રહે છે. સ્વજનની યાદમાં લખાયેલા આવા ઘણા અમર શોકગીતો આપણી વિરાસતનો એક હિસ્સો છે. ચૌદમી સદીના કો’ક અજ્ઞાત કવિનું ‘Pearl’, મિલ્ટનનું ‘Lycidas’, મેથ્યુ આર્નોલ્ડના ‘ Thyrsis’ અને ‘The Scholar Gypsy’, બેન જોન્સનનું ‘My First Sonne’, શેલીનું ‘Adonais’, કેથેરિન ફિલિપ્સનું ‘Epitath’, તથા ઑડનનું ‘Stop All The Clocks’ કેટલાક દૃષ્ટાંત છે. ખુદ ટેનિસને હેલમની યાદમાં ઘણાં કાવ્યો રચ્યાં. જેમાંની એક દીર્ઘ કવિતા ‘ In Memorium’ પણ ઉત્તમ શોકગીત ગણાય છે જેમાં ટેનિસને પ્રયોજેલ દુર્લભ છંદ ‘ઇન મેમોરિયમ મીટર’ તરીકે ઓળખાય છે.

કવિ દરિયાકિનારે ઊભા છે. દરિયાની વિશાળતા કવિના દુઃખની વિશદતાની દ્યોતક છે. પણ આ દુઃખનો કિનારો છે, એ રેતાળ નહીં, ખડકાળ છે. અહીં મોજાં તો આવે છે પણ માથાં પટકી-પટકીને ચૂરેચૂરા થઈ જાય છે. આ ખડકોમાં ઉષ્મા નથી બચી, ઠંડાગાર છે. ખડકોનો ભૂખરો રંગ પણ બેરંગ જિંદગીનું પ્રતીક છે. દરિયા પાસે તો દુઃખમાં પથ્થરો પર માથાં પટકી-પટકીને આક્રંદ કરવાની સગવડ છે પણ કવિ નિઃશબ્દ છે. એ માત્ર ઇચ્છા જ કરી શકે છે કે કાશ! પોતાના માનસપટલ પર જે વિચારો ઊઠી રહ્યા છે એને એની જીભ વાચા આપી શકે.

બીજા અંતરામાં દુનિયાની બેખબરી સાથે અંગત દુઃખને juxtapose કરીને કવિ સંવેદનાના વિરોધાભાસને ધાર કાઢે છે. ખૂબ જ ટૂંકા લસરકા મારીને કવિ એકદમ સજીવ ચિત્રો તાદૃશ કરી આપે છે. આ ટેનિસનની કળા છે. દરિયાકિનારે એક તરફ કવિની નજરે માછીમારના બાળકો રમતાં નજરે ચડે છે. કવિની પીડાથી અજાણ છોકરો બૂમ પાડીને પોતાની બહેન સાથે રમી રહ્યો છે. કવિના મૌનની સામે આ બૂમનો અને કવિની સ્થિરતાની સાથે એમની રમતનો વિરોધાભાસ વાતને વધુ ઊંડી બનાવે છે. બીજું ચિત્ર ખાડીમાં હોડીમાં બેસીને ગાઈ રહેલા ખારવાનું છે. અહીં ફરીથી એ જ ગતિ અને ગીત સાથેનો વિરોધાભાસ વધુ બળવત્તર બનતો અનુભવાય છે. ત્રીજા અંતરાને કવિ પોતાના અંતરની જેમ વચ્ચેથી ચીરીને બે ભાગ કરી દે છે. પહેલી બે પંક્તિમાં ટેકરીઓની નીચે બારામાં જઈ રહેલાં આલિશાન જહાજો નિર્દેશાયા છે. કવિતાની સાર્થકતા એ છે કે એમાં એકપણ શબ્દ વધારાનો ન હોય. ટેનિસને આ કવિતામાં જે કરકસર કરી છે એ અપ્રતિમ છે. જહાજોની વિશાળતા કવિને પડેલી ખોટની વિશાળતાનો પડઘો પાડતી હોય એમ અનુભવાય છે. અને બંદરને સ્વર્ગની ઉપમા આપીને કવિ જિંદગીમાં આવી પડેલા વેદનાસિક્ત નર્કને બખૂબી ઉપસાવી આપે છે. એક વાત સાફ થાય છે કે કોઈના જવાથી સૃષ્ટિચક્ર કદી પણ અને જરી પણ અટકવાનું નથી. વિશાળ સાગરમાં આપણે એક બિંદુ માત્ર છીએ. બિંદુના હોવા-ન હોવાથી સાગરને કશો ફરક પડનાર નથી. (સચોટ ચિત્ર રજૂ કરતા આવા ચિત્રકાવ્યો ઇડિલિક કે પેસ્ટોરલ પોએમ્સ તરીકે પણ ઓળખાય છે.)

ત્રીજા અંતરાના બીજા ભાગમાં કાવ્યારંભે જે ભૂખરી ઠંડીગાર પીડા ધૂંધળી અનુભવાય છે, એ સાફ થાય છે. ‘ઓ સાગર’, ‘ઓહ, સારું છે’ પરથી કવિ ‘અરે, પરંતુ’ સુધી આપણને લઈ આવે છે અને જેનો સ્પર્શ હજી રહી ગયો છે એ હાથ અને જેનો ધ્વનિ હજી કાનોમાં પડઘાય છે એ અવાજની ‘કાયમી’ ગેરહાજરીથી અવગત કરે છે. અને જે ઘડીએ આપણે કવિના શોકમાં સંમિલિત થઈએ છીએ એ જ ઘડીએ કવિ ફરી એકવાર ‘તૂટ, તૂટ, તૂટ’ના ઝડપી પુનરાવર્તન સાથે રહીસહી આશાને કરાડો પર અફાળી-પછાડીને ચકનાચૂર કરી દે છે. દરિયાકિનારે ઊભેલો માણસ પ્રતીક્ષાનું પ્રતીક છે પણ આવી-આવીને પરત ફરી જતાં મોજાં અને ક્ષિતિજ પર આથમી જતો સૂરજ એ વાત ઇંગિત કરે છે કે જે સમય અને માણસ ચાલ્યા ગયા છે એ કદી પાછા ફરતા નથી… સાંજના સમયે દરિયાકિનારે ઊભા રહીને મોજાંની આવ-જા જોતાં હોઈએ ત્યારે આપણા હૈયામાં સહેજે અકથ્ય ગ્લાનિ અનુભવાતી હોય છે. મેથ્યુ આર્નોલ્ડની ‘ડોવર બીચ’ કવિતામાં મોજાંની આવ-જા સાથે ફંગોળાતા પથ્થરોની કર્કશ ગર્જનામાં સંભળાતા ‘ઉદાસીના શાશ્વત સૂર’ (The eternal note of sadness) અહીં સહેજે સાંભરે છે.

‘દુઃખદર્દ લઈ જાય એ મૃત્યુ મીઠું’ એમ એક જગ્યાએ ટેનિસન કહે છે પણ આ મૃત્યુ તો કવિની સકળ સૂધબુધ લઈ જાય એવું છે. ‘ઇન મેમોરિયમ’માં એ હેલમ માટે જ કહે છે કે, ‘ઈશ્વરની આંગળી એને સ્પર્શી અને એ સૂઈ ગયો.’ પણ અહીં હૃદય આવું સમાધાન સ્વીકારતું નથી. સાંજ થઈ ચૂકી છે, દિવસ મરી પરવાર્યો છે પણ હજી દિવસની મૃદુ કૃપા સંધ્યાની લાલિમા બનીને માથે ઉતરી રહેલા અનિવાર્ય અંધારા સામે ઝઝૂમી રહી છે. (દિવસના મૃત્યુની વાતથી કિટ્સના ‘ઓડ ટુ ઓટમ’ના અંતે આવતો ‘સોફ્ટ-ડાઇંગ ડે’ જરૂર યાદ આવે. જોકે ટેનિસન મૃત્યુ પામતા દિવસ સાથે ‘કૃપા’ જોડીને સમયને વધુ માનવીય બનાવે છે.) આવતી કાલે જે ઊગશે એ દિવસ અને એ સાંજ નવા જ હશે, એ આ દિવસ કે આ સાંજ કદી પણ નહીં જ હોય. જે વહી ગયું, એ વહી ગયું. માત્ર બાવીસ વર્ષની કાચી વયે કવિમિત્ર આર્થર હેલમ આથમી ગયો… હવે એની મિત્રતાની કૃપા ફરી કદી વરસવાની નથી. આ જિંદગી છે. આ જ જિંદગીની વાસ્તવિકતા છે.

ટેનિસન જાણે છે કે, ‘કદી નહીં, ઓહ ! કદી નહીં, મરશે કશું પણ; ઝરણું વહેશે, પવન ફૂંકાશે, વાદળ દોડશે, હૃદય ધબકશે, કશું નહીં મરે’ હેલમના જવાથી કાળની ગતિ અટકવાની નથી. માછીમારના છોકરાઓ રમવાનું કે ખારવાઓ હોડી હંકારવાનું કે જહાજો ખેપ ખેડવાનું છોડવાના નથી. દરિયાના મોજાં તો પહેલાં પણ કિનારા પરના પથ્થરો પર માથાં પટકી પટકીને તૂટતાં જ હતાં અને પછી પણ તૂટતાં જ રહેશે. સૃષ્ટિનું સત્ય તો એનું એ જ રહે છે, માત્ર આપણા દુઃખના ચશ્માંમાંથી દૃશ્ય બદલાયેલા નજરે ચડે છે, બસ!

ગ્લૉબલ કવિતા : ૫૧ : કવિ, પ્રેમી, બર્ડવૉચર – નિસીમ ઇઝેકિલ

Poet, Lover, Birdwatcher

To force the pace and never to be still
Is not the way of those who study birds
Or women. The best poets wait for words.
The hunt is not an exercise of will
But patient love relaxing on a hill
To note the movement of a timid wing;
Until the one who knows that she is loved
No longer waits but risks surrendering –
In this the poet finds his moral proved
Who never spoke before his spirit moved.

The slow movement seems, somehow, to say much more.
To watch the rarer birds, you have to go
Along deserted lanes and where the rivers flow
In silence near the source, or by a shore
Remote and thorny like the heart’s dark floor.
And there the women slowly turn around,
Not only flesh and bone but myths of light
With darkness at the core, and sense is found
By poets lost in crooked, restless flight,
The deaf can hear, the blind recover sight.

– Nissim Ezekiel

કવિ, પ્રેમી, બર્ડવૉચર

કરવી ઉતાવળ સર્વદા ને સ્થિર ના રહેવું કદી
સ્ત્રીઓ કે પક્ષીઓના અભ્યાસુની છે એ રીત ક્યાં?
ઉત્તમ કવિઓ તો જુએ છે રાહ શબ્દોની સદા.
આ શોધ કંઈ નકરી મહેચ્છાઓની કસરત તો નથી
પણ સ્નેહ છે આરામ કરતો ટેકરી પર ધૈર્યથી
જોવાને હલચલ માત્ર શર્મિલી ને ભીરુ પાંખની,
કે જ્યાં સુધી જે જાણે છે કે ચાહ છે તેણીની એ
ના રાહ જોતી, સોંપી દેતી જાતને જોખમ લઈ –
આમાં કવિ પણ સિદ્ધ થાતી પામતા નૈતિકતાને
જે બોલે ના સહેજે જ્યાં લગ આત્મા ન એનો હચમચે.

ધીમી ગતિ આ, કો’ક રીતે લાગે છે, બહુ બોલકી.
જોવાને દુર્લભ પક્ષીઓ, આપે જવું પડશે પણે
સુમસાન ગલીઓમાં અને જ્યાં થઈ નદીઓ આ વહે
નજદીક મૂળની મૌન થઈ, કે ફર્શ કાળી દિલ તણી
જેવા જ આઘેના ને કાંટાળા કો’ કાંઠે-કાંઠે થઈ.
ને ત્યાં આ સ્ત્રીઓ જે નથી બસ, અસ્થિ મજ્જાની બની,
પણ તેજની કલ્પનકથા, અંધારું જેના કેન્દ્રમાં
એ હળવેથી ફરશે પરત, ને ચેતના જડતી ફરી
કવિઓને જેઓ વક્ર ને વ્યાકુળ ઉડાનોમાં હતા,
સાંભળશે જે બહેરા છે એ ને અંધ દૃષ્ટિ પામતા.

– નિસીમ ઇઝેકિલ
(અનુ.: વિવેક મનહર ટેલર)

हम इंतिज़ार करेंगे तेरा क़यामत तक़….

કવિતા એટલે કાંદો એમ હું કહું તો તમને હાર્ટ એટેક તો નહીં આવે ને? કાંદાના પડ ઉખેડી જોજો. એક પડ ઉખેડો ને બીજું નીકળે, બીજું ઉખેડો ને ત્રીજું. એમ કરતાં કરતાં છેલ્લે હાથમાં કશું જ નહીં બચે. એક કવિતા હાથમાં લો. સંવેદનાના એક સ્તરે એને ચકાસો ત્યાં તો બીજું નીકળશે… એક અર્થ વિચારો ત્યાં બીજો સમજાશે. એમ એક પછી એક રહસ્યોના પડળ ખોલતા જાવ અને અંતે નાકમાં જે તીવ્ર ગંધ, આંખમાં જે આંસુ અને હાથમાં જે શૂન્ય બચી જાય એ જ છે કવિતા. કવિતાની વિભાવના સમજવાની સાથોસાથ એ ક્યાંથી આવે છે એ સમજવા પણ સદીઓથી કોશિશ ચાલુ જ છે પણ આકાશનો છેડો મળે તો આ શોધનો છેડો મળે. મુકુલ ચોક્સી કહે છે:

ખાઈ પીને ન્હાઈને કવિતા નથી બનતી, એ દોસ્ત!
લોહી વહે ત્યારે જ કાગળ વચ્ચે ધરવો જોઈએ.

જ્યાં સુધી લોહી ન વહે ત્યાં સુધી પ્રતીક્ષા કરવી એ કવિતાની સર્વપ્રથમ અને કદાચ એકમાત્ર શરત છે. એક ડચ કહેવત છે: ‘મુઠ્ઠીભર ધીરજ આઠ ગેલનભર મગજથી વધુ મૂલ્યવાન છે.’ નિસીમ ઇઝેકિલ એમની કવિતામાં ધીરજના ફળ મીઠાંની જ વાત લઈને આવ્યા છે.

નિસીમ ઇઝેકિલ. મુંબઈના મધ્યમવર્ગના મરાઠીભાષી યહૂદી પરિવાર (બેન ઇઝરાઈલ)માં ૧૬-૧૨-૧૯૨૪ના રોજ જન્મ. પિતા અંગ્રેજી શાળાના આચાર્ય અને માતા બીજી શાળામાં મરાઠીશિક્ષક. મુંબઈની વિલ્સન કોલેજમાંથી અંગ્રેજી સાહિત્યમાં એમ.એ. કર્યું અને બોમ્બે યુનિવર્સિટીમાં પ્રથમ ક્રમે ઉત્તીર્ણ થયા. આઝાદી બાદ તરત સાડા ત્રણ વર્ષ લંડન જઈ ફિલસૂફી ભણવાની સાથોસાથ થિએટર, સિનેમા અને કળામાં ડૂબી ગયા. ૧૯૫૨માં ભારત પરત ફર્યા, એ જ વરસે એમનું પ્રથમ પુસ્તક પ્રગટ થયું અને એજ વરસે ડેઇઝી જેકબ સાથે લગ્નગ્રંથિથી જોડાયા. અંગ્રેજી ભાષા નહીં, રક્તસંસ્કાર હોવાથી અંગ્રેજી સિવાયની કોઈ ભાષા કલમને અડી જ નહીં. ભારતીય કવિના અંગ્રેજી કાવ્યો લોકોને પચતા બહુ વાર લાગી. ઇઝરાઈલના જન્મ પછી પણ અન્ય યહૂદીઓની જેમ ભારત છોડી જવાના બદલે તેઓ ભારતમાં જ રહ્યા. ભારતસરકાર તરફથી પદ્મશ્રી એનાયત કરાયો. સાહિત્ય અકાદમીએ પણ પુરસ્કારથી નવાજ્યા. જિંદગીના આખરી વર્ષો અલ્ઝાઇમરની બિમારીગ્રસ્ત હોવાના કારણે કવિતા પણ લકવાગ્રસ્ત થઈ ગઈ. મુંબઈ ખાતે જ ૦૬-૦૧-૨૦૦૪ના રોજ નિધન.

તેઓ ભાષાશિક્ષક, નાટ્યકાર, સંપાદક, કળા-વિવેચક અને અભિનેતા પણ હતા. સ્વાતંત્ર્યોત્તર ભારતીય અંગ્રેજી આધુનિક-કવિતાના પિતા કહેવાયા. પારંપારિક ભારતીય અંગ્રેજી સાહિત્યને એમણે આધુનિકતાનો ઓપ આપ્યો અને આજપર્યંત અસ્પૃશ્ય ગણાતી રોજબરોજની વાતો, ક્ષુલ્લક પ્રસંગો, વિ.ને નવા જ પરિપ્રેક્ષ્યમાં, નવા જ દૃષ્ટિકોણ સાથે રજૂ કરી એમણે એમના સમકાલીનો અને અનુગામીઓ માટે નવી જ દિશા ખોલી આપી. નવી પેઢીના કવિઓને માર્ગદર્શન આપવામાં કદી પાછી પાની કરતા નહીં. એમની અંગત જિંદગીની બહુ ઓછી હકીકતો જાણીતી છે પણ એમની કવિતાઓમાં એમની જિંદગી અને કેફિયત સતત ડોકાતી જોવા મળે છે. અંગ્રેજી કવિતાને સામાન્ય માણસ સુધી પહોંચાડવામાં એમનો સિંહફાળો હતો એમ કહી શકાય. વંશવાદનો વસમો ઘૂંટડો પણ પીવા મળ્યો હોવા છતાં નિસીમની કવિતાઓના મૂળ ભારતમાં જ ખોડાયેલા જોવા મળે છે અને મુંબઈ તો એમનું ચેતનાકેન્દ્ર છે. ‘આઇલેન્ડ’માં એ લખે છે: ‘હું આ ટાપુ નહીં છોડી શકું, હું અહીંજ જન્મ્યો છું અને અહીંનો જ છું.’ એક એન્ય કવિતા ‘બેકવર્ડ, કેઝ્યુઅલી’માં તેઓ કહે છે: ‘મેં હવે મારી પ્રતિબદ્ધતાઓ નક્કી કરી દીધી છે./ આ એક છે: જ્યાં છું, ત્યાં જ રહેવું,/જેમ અન્યો પોતાની જાતને/કોઈક દૂરના અને પછાત સ્થળને સોંપી દે છે./મારું પછાત સ્થળ હું જ્યાં છું એ જ છે.’

પ્રસ્તુત રચનાનું શીર્ષક ‘પોએટ, લવર, બર્ડવૉચર’ શેક્સપિઅરના પ્રસિદ્ધ નાટક ‘અ મિડસમર નાઇટ’સ ડ્રીમ’માં થિસિયસ હિપોલિટાના સંવાદમાં આવતા ‘the lunatic, the lover and the poet’ની યાદ અપાવે છે. થિસિયસ કહે છે કે ‘પાગલ, પ્રેમી અને કવિ આ બધા વધુ પડતી કલ્પનાના શિકાર છે.’ શેક્સપિઅર આ ત્રણેયને એક જ શ્રેણીમાં મૂકે છે, તો નિસીમ ત્રણેયમાં બીજો લઘુત્તમ સામાન્ય અવયવ શોધી કાઢે છે: ધીરજ! દસ દસ પંક્તિના બે ખંડનું બનેલું આ કાવ્ય આયંબિક પેન્ટામીટર છંદમાં લખાયું છે. નિસીમની પ્રાસરચના થોડી વિશિષ્ટ છે: ABBAA CDCDD. અનુવાદમાં હરિગીત છંદ પ્રયોજાયો છે અને પ્રાસવ્યવસ્થા મૂળને લગભગ સુસંગત રખાઈ છે.

મૂળે આ કવિતા કવિતાની વિભાવનાની વાત કરે છે. કવિતા (પોએમ) શબ્દ ગ્રીક શબ્દ ‘પોએસિસ/પોએઇન’ (Poiesis/Poiein) પરથી ઊતરી આવ્યો છે જેનો અર્થ છે-‘બનાવવું’. પણ કવિતા બને છે કે જન્મે છે એ વિષય પણ શરૂથી ચર્ચાનો વિષય રહ્યો છે. યીટ્સે કહ્યું હતું કે સ્ત્રીઓની જેમ કવિઓએ પણ સુંદર બનવા માટે વેણ લેવું જોઈએ. પણ કિટ્સ કહેતા કે ઝાડને પાંદડાં આવે એટલી સાહજિકતાથી કવિતા આવવી જોઈએ. નિસીમની આ રચનામાં પણ કવિ કવિતા લખે છે એના કરતાં કવિતા કવિને લખે છે એ પ્રકારનો અભિગમ નજરે ચડે છે. વર્ડ્સવર્થ કહે છે: ‘કવિતા એ તાકતવર લાગણીઓનો આકસ્મિક ઉભરો છે- જે શાંત ચિત્તમાં જમા થયેલ ભાવાવેશમાંથી જન્મે છે.’ શૂન્ય પાલનપુરી કવિતાને કળા અને કસબ બંને ગણે છે. માત્ર તમારી અંદર ભાવના જન્મે એ પૂરતું નથી એને કાગળ પર ક્યારે અને કેવી રીતે ઉતારવી એ આવડવુંય આવશ્યક છે. નિસીમ કહે છે સાચો કવિ શબ્દની રાહ જુએ છે. જોકે અન્ય એક કવિતામાં એ એમ પણ કહે છે, ‘હું નહોતો જાણતો કે શબ્દો દગો કરે છે.’ કવિતા સામાન્યરીતે અભિધા પર રમતાં રમતાં લક્ષણા અને વ્યંજના સુધી પહોંચી જતી જોવા મળે છે. કવિતા જેટલું બતાવે એથી વધુ છૂપાવીને ચાલતી હોય છે અને બે શબ્દો વચ્ચેનો અવકાશ કે બે પંક્તિઓ વચ્ચેનું લખાણ ઘણીવાર વધુ અગત્યનું હોય છે પણ નિસીમની આ કવિતા ‘हाथ कंगन को आरसी क्या?’ જેવી સ્વયંસ્પષ્ટ હોવાનું અનુભવાય છે.

આખી વાત અભ્યાસની અને ધીરગંભીરતાની છે. ‘ધીરજ તાકાત છે. ધીરજ ક્રિયાનો અભાવ નથી; પણ સાચા સમયની પ્રતીક્ષા છે’ (રોમન પાદરી ફુલ્ટન શીન) કાયમ ઉતાવળ જ કર્યે રાખવી અને લગરિક પણ સ્થિર-શાંતચિત્તે બેસવું નહીં એ સ્ત્રીઓ, પક્ષીઓમાં કે કવિતામાં રસ હોય એ લોકોનું લક્ષણ નથી. ઉત્તમ કવિઓ શબ્દોની પાછળ દોડતા નથી, તેઓ તો પ્રેરણાની રાહ જોતાં તપ કરે છે. કવિતા લખવાની ઇચ્છા થઈ એટલે કાગળ-કલમ હાથ ઝાલીને મચી પડવાની આ વાત નથી. જુલી હબર્ટ ‘લાઇફ ઇઝ પેશન્સ’ કવિતામાં લખે છે: ‘આપણને બધાને જે જોઈએ છે એ તરત મળતું નથી, અને પ્રતીક્ષા જરૂરી છે આપણને રસ્તો બતાવવા માટે’ કોઈ દુર્લભ ભીરુ, શરમાળ પક્ષીની પાંખ માત્રની નજીવી હલચલ પણ ચૂકવા ન માંગતો પક્ષીપ્રેમી મહેનત કરીને ટેકરી લાંઘે ને પછી ચુપચાપ એક જ જગ્યાએ હલનચલન કર્યા વિના પ્રેમથી બસ રાહ જોયા જ કરે, જોયા જ કરે અને પક્ષીને ભરોસો બેસે કે આ જગ્યાએ ખતરો નથી અથવા પક્ષીને ખતરો પણ વહાલો લાગે અને એ ધારી ગતિવિધિ કરે, કે પ્રેમીજન આજ રીતે સ્ત્રીની પ્રતીક્ષા કરે, ઉતાવળે એક પગલું પણ ન ભરે અને બસ પ્રેયસીને જાણવા દે કે આ માણસ એને ભરપૂર ચાહે છે, પ્રેમની ખાતરી થવા દે અને એ ક્ષણે સ્ત્રી ઝોખમ સ્વીકારીને પણ સંપૂર્ણ સમર્પિત થઈ જાય અથવા કવિ આ કાવ્યત્ત્વ-પ્રેરણા-સાચા શબ્દની પ્રતીક્ષાની પરીક્ષાને જ પોતાની નૈતિકતા ગણીને જ્યાં સુધી ક્રૌંચવધ જોઈને જે રીતે વાલ્મિકીનો આત્મા હચમચી ઊઠ્યો એમ આત્મા દ્રવી ન ઊઠે ત્યાં સુધી એકેય શબ્દ નહીં બોલવાની ધીરજ રાખશે તો કવિતા પણ જોખમ લઈ જાત સોંપી દેતી વામાની જેમ સામે ચાલીને આવી મળશે. ‘સંબંધમાં કદી ધસી ન જવું. સાચો પ્રેમ વહેલો-મોડો પ્રકટ જરૂર થાય છે.’ (જેઇડન હેઇસ)

આ ધૈર્ય હકીકતમાં ઘણું બધું કહી જાય છે. તમારી ભીતરના દુર્લભતમ પક્ષીઓને પામવા હોય તો તમારે તમારા અસ્તિત્વની સુમશાન ગલીઓમાં થઈને પસાર થવું પડશે, તમારા અહેસાસની નિઃશબ્દ નદીના મૂળ સુધી પહોંચવું પડશે અને હૃદયના અંધારા તળના ઠે..ઠ દૂરના ને કાંટાળા-કષ્ટદાયક કાંઠે-કાંઠે થઈને પ્રવાસ કરવો પડશે. સ્ત્રીઓ તેજપુંજ સમાન છે, એમના કમનીય વળાંક તમારા જીવનને રોમાંચથી ભરી દે છે પણ આ તેજપુંજના કેન્દ્રમાં રહસ્યોનું અંધારું છે, સ્ત્રીઓનો ભેદ પામવો સહલ નથી પણ જો તમારી ભક્તિનું સોનું ધીરજની એરણ પર ખરું ઉતરશે તો સ્ત્રીઓ સામે ચાલીને પરત ફરશે અને તમારી થશે. અને આ ક્ષણે શબ્દ માટે વ્યગ્ર વ્યાકુળ કવિઓ માટે હોંશપ્રાપ્તિની ક્ષણ છે. કવિતા ચમત્કારની એ ઊંચાઈ પર પહોંચે છે જ્યાં બહેરાઓ સાંભળી શકે છે ને આંધળાઓ જોઈ શકે છે.

આમ જોઈએ તો કવિ સાથે પ્રેમી અને બર્ડવૉચરની સરખામણી જ જરા અનૂઠી લાગે. છોકરીઓ પટાવવા નીકળેલા રોમિયો ‘બર્ડવૉચિંગ’ સંજ્ઞા પણ વાપરતા હોય છે. કવિને શું એ પણ અભિપ્રેત હશે? જે હોય તે, પણ આખી કવિતામાં આશિક, પક્ષીપ્રેમી અને કવિ; પ્રેયસી, પક્ષી અને કવિતા – સતત એકમેકમાં ઓગળી જતા દેખાય છે. એક કલ્પન બીજામાં ને બીજું ત્રીજામાં એમ ત્રણેય ઉપમાઓ એકબીજામાં આવજાવ કરતી અનુભવાય છે, એ જ રીતે જે રીતે બે પ્રેમીઓ રતિક્રીડાની ચરમસીમાએ અદ્વૈત પ્રાપ્ત કરતા હોય. ચિત્તની સંપૂર્ણ શાંત અવસ્થા ત્રણેયના ધ્યેયપ્રાપ્તિની મુખ્ય શરત છે કેમકે સંપૂર્ણ શાંતિ હોય તો જ આત્મા હચમચે એનો અવાજ શ્રાવ્ય બને.

શેલીની ‘ટુ અ સ્કાયલાર્ક’માં વિચારના પ્રકાશમાં સંતાઈને વણબોલાવેલ ગીત ગાઈ વિશ્વને આશા અને ડર બંને માટે સમાન અનુકંપા અનુભવતું કરતો કવિ યાદ આવે. અભિનવગુપ્ત પણ अविघ्ना संवित् કહે છે. અભિનવગુપ્ત એમ પણ કહે છે કે आत्मैव स्थायी| અર્થાત્, ચૈતન્ય જ સાચું સ્થાયી તત્ત્વ છે. ધ્વન્યાલોક પર ટીકા કરતી વખતે રા.વિ.પાઠક કહે છે કે સ્થિતપ્રજ્ઞત્વ કે શાન્તનો અર્થ, હું લાગણી વિનાની નિષ્ક્રિયતા કે નિશ્ચેષ્ટતાની સ્થિતિ નથી કરતો. રવીન્દ્રનાથ ટાગોર શાકુન્તલનું રહસ્ય એ બતાવે છે કે પ્રેમ છેવટે તપથી શુદ્ધ થઈ શાન્ત રૂપ ગ્રહણ કરે છે. સાચો કવિ સાચી કવિતાની પ્રતીક્ષામાં આવી સ્થિતપ્રજ્ઞતા પ્રાપ્ત કરે છે. એની સ્થિરતા એનું ખરું ચેતન છે. ‘સુખડ જેમ શબ્દો ઉતરતા રહે છે, તિલક કોઈ આવીને કરશે અચાનક.’ (રાજેન્દ્ર શુક્લ) ‘રહે છે દૂર માંગે તો ને ન માંગ્યે દોડતા આવે’ એવા-

શબ્દોનું લોહી જેવું છે, ઘા થાય તો વહે,
વ્યર્થ જ હું એના ઘેર તકાજો કરું છું રોજ.